An Aidiacht
Caibidil 4: The Adjective
4.1 An Aidiacht Cháilíochta #
4.1.1 Trí Dhíochlaonadh #
Roinntear na haidiachtaí ina dtrí dhíochlaonadh.
4.1.2 Díochlaonadh mar Aidiacht Cháilíochta #
Ní dhíochlaontar an aidiacht ach amháin nuair a úsáidtear mar aidiacht cháilíochta í.
4.1.3 Critéir Fhoirm na hAidiachta #
Braitheann foirm aidiachta cáilíochta ar inscne, tuiseal agus uimhir an ainmfhocail atá á cháiliú léi agus ar dhíochlaonadh na haidiachta féin. Féach Caibidil 9 le haghaidh rialacha maidir le haidiachtaí a úsáid le huimhreacha.
4.2 Inscne, Tuiseal agus Uimhir na hAidiachta Cáilíochta #
4.2.1 Comhaontú leis an Ainmfhocal #
Réitíonn an aidiacht cháilíochta leis an ainmfhocal ó thaobh inscne, tuisil agus uimhreach. I gcás sraith ainmfhocal, réitíonn an aidiacht leis an ainmfhocal deiridh, e.g., mná agus fir ghnaíúla; peann, páipéar agus bileog ghorm. I gcás sraith aidiachtaí i ndiaidh ainmfhocal amháin, réitíonn gach aidiacht leis an ainmfhocal, e.g., ailt shuimiúla thábhachtacha fhada.
- Tháinig na mná agus na fir ghnaíúla isteach.
- Tháinig na fir agus na mná gnaíúla isteach.
- Bhí sciorta, cóta agus scaif ghorm uirthi.
- Tá cait mhóra fhiáine i ngairdín na n-ainmhithe.
4.2.2 Séimhiú san Uimhir Uatha de réir Inscne #
(a) San uimhir uatha–
- (i) i gcás ainmfhocal firinscneach, ní shéimhítear an aidiacht atá á cháiliú, e.g., an fear beag; ag an bhfear beag; ach amháin sa tuiseal gairmeach agus sa tuiseal ginideach e.g., a fhir bhig; hata an fhir bhig;
- (ii) má tá Córas an tSéimhithe (féach 1.7) in úsáid, séimhítear an aidiacht a cháilíonn ainmfhocal firinscneach sa tuiseal tabharthach má ghabhann an t-alt leis an ainmfhocal sin, e.g., ag an fhear bheag.
(b) San uimhir uatha, i gcás ainmfhocal baininscneach, séimhítear an aidiacht atá á cháiliú sna tuisil go léir, e.g., an bhean bheag; a bhean bheag; ag an mbean bheag; ach amháin sa tuiseal ginideach, e.g., hata na mná bige.
4.2.3 Aidiacht le hUimhreacha #
Tugtar léiriú i gCaibidil 9 ar an aidiacht cháilíochta nuair atá uimhir roimh an ainmfhocal atá á cháiliú.
4.2.4 Séimhiú ar Aidiacht Cháilíochta san Uimhir Uatha #
Fágtar aidiacht lom nó cuirtear séimhiú uirthi bunaithe ar inscne agus tuiseal an ainmfhocail atá á cháiliú léi. Léirítear na cásanna sa tábla thíos. Féach an plé ar dhíochlaonadh na haidiachta (4.3) chun eolas a fháil ar athrú foirme (seachas séimhiú) ar an aidiacht féin.
Tábla 4A: Séimhiú ar Aidiacht Cháilíochta san Uimhir Uatha #
| An Tuiseal | Ainmfhocal Firinscneach Uatha | Ainmfhocal Baininscneach Uatha |
|---|---|---|
| Ainmneach & Cuspóireach | gan séimhiú — an fear beag | séimhiú — an bhean bheag |
| Gairmeach | séimhiú — a fhir bhig | séimhiú — a bhean bheag |
| Tabharthach* | gan séimhiú — ar an bhfear beag | séimhiú — ar an mbean bheag |
| Ginideach | séimhiú — clann an fhir bhig | gan séimhiú — clann na mná bige |
*Ach féach 1.7 Córas an tSéimhithe.
4.2.5 Séimhiú ar Aidiacht Cháilíochta san Uimhir Iolra #
San uimhir iolra, séimhítear túschonsan aidiachta má chríochnaíonn an t-ainmfhocal iolra ar chonsan caol, mar atá sa tábla thíos (féach freisin 10.3.1).
Tábla 4B: Séimhiú ar Aidiacht Cháilíochta san Uimhir Iolra #
| Séimhiú (Ainmfhocal dar críoch consan caol san iolra) | Gan Séimhiú (Ainmfhocal dar críoch consan leathan nó guta san iolra) |
|---|---|
| na báid fhada | na cailíní cliste |
| na costais shonracha | na doirse móra |
| na foirgnimh bhreátha | na páirceanna móra |
| na fir bheaga | na táilliúirí costasacha |
| na goirt mhóra | clanna na mban cáiliúil |
| na héisc gheala | clanna na bhfear beag |
| na húdair cháiliúla | éifeacht na bhforálacha forlíontacha |
| na nóiméid dheireanacha | méid na bhfuinneog cearnach |
| na pinn ghorma | obair na ngaibhne dubha |
| na sparáin theanna | seirbhísí na leabharlann poiblí |
4.3 Díochlaonadh na hAidiachta #
4.3.1 Comhionannas Foirmeacha sna Tuisil Dhíreacha #
Is ionann foirm don aidiacht sa tuiseal ainmneach, sa tuiseal cuspóireach agus sa tuiseal tabharthach uatha, agus is ionann foirm don aidiacht sa tuiseal ainmneach, sa tuiseal cuspóireach agus sa tuiseal tabharthach iolra.
4.3.2 An Tuiseal Ginideach Iolra – Tréaniolra vs Lagiolra #
Sa tuiseal ginideach iolra–
- (a) más tréaniolra atá ag an ainmfhocal, úsáidtear an fhoirm chéanna den aidiacht a úsáidtear sa tuiseal ainmneach iolra:
- Ainmneach iolra: Is maith liom na filí móra.
- Ginideach iolra: Is maith liom dánta na bhfilí móra.
- (b) más lagiolra atá ag an ainmfhocal, úsáidtear an fhoirm chéanna den aidiacht a úsáidtear sa tuiseal ainmneach uatha:
- Ainmneach uatha: Foilsíonn an t-údarás áitiúil tuarascáil gach bliain.
- Ginideach iolra: Foilsíodh tuarascálacha na n-údarás áitiúil.
4.3.3 Ainmneacha Ceana sa Ghairmeach #
(a) Ní shéimhítear ná ní infhilltear aidiacht sa ghairmeach firinscneach más ainm ceana nó brí mheafarach atá i gceist.
- Cén chaoi a bhfuil tú, a athair beag?
- A dheartháir dílis, bhí a fhios agam go maith gur tú a bhí ann.
- A bhéal cumhra, nach muid a bheidh sásta le chéile.
- Conas atá tú, a mhac bán?
(b) Séimhítear túslitir na haidiachta, áfach, más ainmfhocal baininscneach atá roimpi.
- Cad é mar atá tú inniu, a thaisce mhilis?
- A mháthair bheag, ní bheidh deireadh go deo le do chuid oibre.
4.3.4 Ainmneacha Baiste Ban #
Ní infhilltear an aidiacht i ndiaidh ainmneacha baiste ban, e.g., Máire Mhór, teach Mháire Mhór.
4.3.5 Aidiacht ar Lorg Dobhriathra Treise #
Ní infhilltear an aidiacht ná ní dhéantar athrú tosaigh uirthi ar lorg dobhriathra nó aidiachtaí a úsáidtear mar dhobhriathra amhail cuibheasach, sách, measartha, réasúnta, etc.
- Is bean measartha saibhir í.
- Mná measartha saibhir is ea iad.
- Fir sách ard is ea iad.
- Páistí réasúnta ciúin is ea iad.
- Maidin sách fuar a bhí ann.
- Bliain cuibheasach tirim atá uainn.
4.3.6 Aidiacht ar Lorg na Míre Treise an- #
Ní infhilltear an aidiacht ar lorg na míre treise an-.
- Is daoine an-bhreá iad.
- Déanfar na gnéithe an-tábhachtach sin a mheas.
- Ní páistí an-chiúin iad.
4.3.7 Frásaí Aidiachtacha Ilfhoclacha #
Ní infhilltear an aidiacht ná ní chuirtear séimhiú uirthi más cuid de fhrása aidiachtach ilfhoclach í, e.g., athnuachan saor in aisce; tuarascáil cothrom le dáta.
- Is bean mór le rá í i réimse na heolaíochta.
- Ba é údar na tuarascála cothrom le dáta a thug an cur i láthair.
4.3.8 Cur Síos ar an nGinideach Uatha #
Is faoi gach díochlaonadh ar leithligh a thugtar cur síos ar fhoirm an ghinidigh uatha.
4.4 An Chéad Díochlaonadh #
4.4.1 Foirm an Ghinidigh Uatha #
Cuimsítear sa díochlaonadh seo aidiachtaí a chríochnaíonn ar chonsan, leathan nó caol, seachas aidiachtaí a chríochnaíonn ar -úil agus roinnt aidiachtaí a chríochnaíonn ar -ir (féach 4.5).
(a) Firinscneach
- (i) Más consan leathan is críoch don aidiacht, caolaítear an consan mar a dhéantar le hainmfhocail sa Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2):
- Cár fhág sé hata an fhir mhóir?
- Caithfear coinníollacha an chonartha bhuain a léamh go cúramach.
- Léigh sé leabhar an imreora chlúitigh nuair a foilsíodh é.
- (ii) Ní dhéantar infhilleadh sa ghinideach uatha firinscneach ar aidiachtaí aonsiollacha a chríochnaíonn ar -ch(t) (ach amháin bocht), e.g., beacht, caoch, déach, fliuch, lách, moch, nocht:
- Bhí orthu an fhéile a chur ar siúl ag deireadh an tsamhraidh fhliuch.
- Tá na páistí i rang an mhúinteora bheacht i mbliana.
- Goideadh ba an fheirmeora bhoicht.
- (iii) Más consan caol nó -íoch is críoch don aidiacht, ní dhéantar infhilleadh uirthi:
- Ba mhaith liom labhairt le tuismitheoirí an bhuachalla chiúin.
- Bhí gach duine i bhfabhar an fheachtais thionsclaíoch.
- (iv) Ní dhéantar infhilleadh sa ghinideach uatha firinscneach ar aidiachtaí aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan dúbailte (ach amháin dall, donn, fionn), e.g., cearr, corr, gann, gearr, mall, teann, toll:
- Tá praghas an bhia ghann ag ardú gach lá.
- Chuir costas an turais ghearr iontas orthu.
- Bhí boladh an aráin dhoinn ar fud an tí.
- (v) Ní dhéantar infhilleadh sa ghinideach uatha firinscneach ar na haidiachtaí aonsiollacha seo a leanas: amh, cúng, deas (sa bhrí cineálta), leamh, mear, seang, searbh, tearc, tiubh, trom, tur:
- Chuir sí ola ar dhoras an bhealaigh chúng.
- Labhair mé le húinéir an chapaill mhear.
(b) Baininscneach
- (i) Cuirtear -e leis an gconsan deiridh, agus caolaítear é más leathan dó, e.g., gorm, goirme; maith, maithe mar a dhéantar le hainmfhocail sa Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2):
- Féach ar áilleacht na spéire goirme.
- Cé hé údar na tuarascála maithe?
- (ii) I gcás aidiachtaí a chríochnaíonn ar -(e)ach, cuirtear -(a)í in ionad -(e)ach, e.g., aisteach, aistí; iontach, iontaí; mar a dhéantar le hainmfhocail sa Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2):
- Tá guth na caillí aistí le cloisteáil ar an taifead.
- Thaitin téama na haiste iontaí liom.
- (iii) I gcás aidiachtaí a chríochnaíonn ar -íoch, athraítear -íoch go -íche, e.g., eacnamaíoch, eacnamaíche:
- Cathain a bhraithfimid deireadh na géarchéime eacnamaíche?
- Is maith an rud é fás na hearnála tionsclaíche.
- (iv) Féach Caibidil 2 don chur síos cuimsitheach ar athrú gutaí.
4.4.2 Foirm an Ghairmigh Uatha #
Is ionann foirm don ghairmeach uatha agus don ainmneach uatha, ach amháin i gcás aidiachtaí a gcaolaítear a gconsan deiridh sa ghinideach uatha firinscneach. I gcás na n-aidiachtaí sin, is gnách gurb ionann foirm an ghairmigh uatha fhirinscnigh agus foirm an ghinidigh uatha fhirinscnigh, e.g., a fhir mhóir; cóta an fhir mhóir.
4.4.3 Foirm an Iolra – Gach Tuiseal #
Cuirtear -a leis na haidiachtaí a chríochnaíonn ar chonsan leathan agus -e leis na haidiachtaí a chríochnaíonn ar chonsan caol agus coimrítear aidiachtaí áirithe (ach féach lagiolraí sa ghinideach iolra, 4.3.2(b)).
- Cá bhfuil na peileadóirí clúiteacha?
- Foilseofar na haistí maithe san iris bhliantúil.
- Bhí na daoine uaisle i láthair inné.
4.4.4 Coimriú san Uatha agus san Iolra #
Déantar coimriú sa tuiseal ginideach uatha baininscneach agus san uimhir iolra i ngach tuiseal ar na haidiachtaí sa tábla seo a leanas, i measc eile, ach ní choimrítear na foirmeacha idir lúibíní.
Tábla 4C: Coimriú san Uatha agus san Iolra #
| Ainmneach Uatha | Ginideach Uatha Baininscneach | Iolra |
|---|---|---|
| álainn | áille | áille |
| aoibhinn | aoibhne | aoibhne |
| bodhar | (bodhaire) | bodhra |
| daibhir | daibhre | daibhre |
| daingean | daingne | daingne |
| deimhin | deimhne | deimhne |
| dílis | dílse | dílse |
| doilbhir | doilbhre | doilbhre |
| domhain | doimhne | doimhne |
| folamh | foilmhe | folmha |
| íseal | ísle | ísle |
| láidir | láidre | láidre |
| milis | milse | milse |
| ramhar | raimhre | ramhra |
| righin | righne | righne |
| saibhir | saibhre | saibhre |
| sleamhain | (sleamhaine) | sleamhna |
| soilbhir | soilbhre | soilbhre |
| uasal | uaisle | uaisle |
4.5 An Dara Díochlaonadh #
4.5.1 Foirm an Ghinidigh Uatha #
Cuimsítear sa díochlaonadh seo aidiachtaí a chríochnaíonn ar -úil, mar aon le roinnt aidiachtaí a chríochnaíonn ar -ir, e.g., cóir, deacair, socair.
(a) Firinscneach Ní théann aon infhilleadh ar aidiachtaí an díochlaonta seo.
- Cá bhfuil athair an fhir chóir?
- Léigh mé tús an leabhair shuimiúil.
(b) Baininscneach Leathnaítear an consan deiridh agus cuirtear -a leis.
- Cá bhfuil athair na mná cáiliúla?
- Léigh mé tús na haiste deacra.
4.5.2 Foirm an Iolra – Gach Tuiseal #
(a) Leathnaítear an consan deiridh agus cuirtear -a leis mar a dhéantar sa ghinideach uatha baininscneach (ach féach lagiolraí sa ghinideach iolra, 4.3.2(b)).
- Cá bhfuil na fir cháiliúla agus na mná dathúla?
- Léigh mé na dánta suimiúla inné.
(b) Coimrítear deacair, deacra; socair, socra sa ghinideach uatha agus san uimhir iolra.
4.6 An Tríú Díochlaonadh #
4.6.1 Aidiachtaí dar Críoch Guta #
Cuimsítear sa díochlaonadh seo aidiachtaí a chríochnaíonn ar ghuta, e.g., cliste, cróga.
4.6.2 Eisceachtaí: breá agus te #
Ní dhéantar infhilleadh ach ar dhá aidiacht sa díochlaonadh seo: breá agus te. Athraíonn breá go breátha sa ghinideach uatha baininscneach agus san uimhir iolra agus athraíonn te go teo san uimhir iolra (ach féach lagiolraí sa ghinideach iolra, 4.3.2(b)).
- Ainmneach uatha: Tine bhreá the a bhí ann.
- Ginideach uatha: Dath na tine breátha te.
- Ainmneach iolra: Lasadh na tinte breátha teo.
4.7 Achoimre ar Dhíochlaontaí na nAidiachtaí #
4.7.1 Firinscneach Uatha #
Tábla 4D: Achoimre ar Dhíochlaontaí na hAidiachta – Firinscneach Uatha #
| Tuiseal | An Chéad Díochlaonadh | An Dara Díochlaonadh | An Tríú Díochlaonadh |
|---|---|---|---|
| Ainmneach | an fear beag an peileadóir clúiteach an buachaill ciúin | an fear misniúil an duine cóir an t-óstóir flaithiúil | an cóta buí an garda cróga an duine cuí |
| Gairmeach | a fhir bhig a pheileadóir chlúitigh a bhuachaill chiúin | a fhir mhisniúil a dhuine chóir a óstóir fhlaithiúil | a chóta bhuí a gharda chróga a dhuine chuí a fhir chliste |
| Tabharthach* | ag an bhfear beag don pheileadóir clúiteach leis an mbuachaill ciúin | don fhear misniúil chuig an duine cóir ón óstóir flaithiúil | ar an gcóta buí ag an ngarda cróga leis an duine cuí |
| Ginideach | caipín an fhir bhig ainm an pheileadóra chlúitigh rang an bhuachalla chiúin | eachtra an fhir mhisniúil clann an duine chóir comhairle an óstóra fhlaithiúil | úinéir an chóta bhuí thar ceann an duine chuí guth an gharda chróga |
*Ach féach 1.7 Córas an tSéimhithe.
4.7.2 Baininscneach Uatha #
Tábla 4E: Achoimre ar Dhíochlaontaí na hAidiachta – Baininscneach Uatha #
| Tuiseal | An Chéad Díochlaonadh | An Dara Díochlaonadh | An Tríú Díochlaonadh |
|---|---|---|---|
| Ainmneach | an bhean bheag an bhó álainn an mháthair imníoch | an bhean ghairmiúil an tuairisc mhíosúil an aiste dheacair | an éide ghalánta an aiste ghonta an mhí fhada |
| Gairmeach | a bhean bheag a aintín álainn a mháthair imníoch | a bhean ghairmiúil a aintín fhlaithiúil a mháthair chóir | a bhean chróga a aintín ghalánta a mháthair chróga |
| Tabharthach | don bhean bheag ag an aintín álainn leis an máthair imníoch | don bhean ghairmiúil sa tuairisc mhíosúil san aiste dheacair | ar an éide ghalánta san aiste ghonta den mhí fhada |
| Ginideach | teach na mná bige peata na máthar imníche ceol na haintín áille | maoin na mná gairmiúla fad na tuairisce míosúla teideal na haiste deacra | luach na héide galánta údar na haiste gonta deireadh na míosa fada |
4.7.3 Firinscneach Iolra #
Tábla 4F: Achoimre ar Dhíochlaontaí na hAidiachta – Firinscneach Iolra #
| Tuiseal | An Chéad Díochlaonadh | An Dara Díochlaonadh | An Tríú Díochlaonadh |
|---|---|---|---|
| Ainmneach | na fir bheaga na peileadóirí clúiteacha na buachaillí ciúine | na leabhair shuimiúla na daoine córa na páistí flaithiúla | na cótaí buí na daoine cuí na gardaí cróga |
| Gairmeach | a fheara beaga a pheileadóirí clúiteacha a bhuachaillí ciúine | a fheara misniúla a dhaoine córa a pháistí flaithiúla | a dhaoine cuí a fheara cliste a ghardaí cróga |
| Tabharthach | ar na fir bheaga ag na peileadóirí clúiteacha leis na buachaillí ciúine | do na fir mhisniúla leis na daoine córa ó na páistí flaithiúla | ar na cótaí buí leis na daoine cuí do na gardaí cróga |
| Ginideach | caipíní na bhfear beag bróga na bpeileadóirí clúiteacha rang na mbuachaillí ciúine | bás na bhfear misniúil clann na ndaoine córa airgead na bpáistí flaithiúla | úinéirí na gcótaí buí ar son na ndaoine cuí hataí na ngardaí cróga |
4.7.4 Baininscneach Iolra #
Tábla 4G: Achoimre ar Dhíochlaontaí na hAidiachta – Baininscneach Iolra #
| Tuiseal | An Chéad Díochlaonadh | An Dara Díochlaonadh | An Tríú Díochlaonadh |
|---|---|---|---|
| Ainmneach | na mná beaga na haintíní áille na máithreacha imníocha | na mná gairmiúla na haintíní córa na hiníonacha flaithiúla | na héidí galánta na haistí gonta na míonna fada |
| Gairmeach | a mhná beaga a aintíní áille a mháithreacha imníocha | a mhná gairmiúla a aintíní córa a iníonacha flaithiúla | a mhná galánta a iníonacha cróga a aintíní cliste |
| Tabharthach | do na mná beaga ag na haintíní áille leis na máithreacha imníocha | do na mná gairmiúla leis na haintíní córa ó na hiníonacha flaithiúla | leis na héidí galánta sna haistí gonta de na míonna fada |
| Ginideach | teach na mban beag ceol na n-aintíní áille deifir na máithreacha imníocha | pá na mban gairmiúil clann na n-aintíní córa airgead na n-iníonacha flaithiúla | luach na n-éidí galánta údair na n-aistí gonta tús na míonna fada |
4.8 Céimeanna Comparáide na hAidiachta #
4.8.1 Foirm na Breischéime agus na Sárchéime #
(a) Is gnách gurb ionann foirm do bhreischéim agus do shárchéim aidiachta agus don ghinideach uatha baininscneach, e.g., ard, airde; breá, breátha; cóir, córa; dathúil, dathúla; deacair, deacra; díreach, dírí.
- Faigh an luach is airde air.
- Is í Ciara an cailín is dathúla sa rang.
- An rud is deacra faoin bhfilíocht, a léamh mar is cóir.
(b) Is ionann freisin foirm do bhreischéim agus do shárchéim aidiachta agus don ghinideach uatha baininscneach i gcás aidiachtaí a chríochnaíonn ar -íoch, e.g., buíoch, buíche; débhríoch, débhríche; imníoch, imníche; impíoch, impíche; taithíoch, taithíche; uathoibríoch, uathoibríche.
- Is iadsan na daoine is imníche sa tír.
- Is eisean is taithíche ar an obair seo.
- Cuirfear an córas is uathoibríche i bhfeidhm.
4.8.2 Foirmeacha Neamhrialta Comparáide #
Tá foirmeacha neamhrialta ar roinnt aidiachtaí, e.g.,
-
beag → lú
-
dócha → dóichí
-
fada → faide (sia)
-
fogas → foisce
-
furasta → fusa
-
gearr → giorra
-
iomaí → lia
-
maith → fearr
-
mór → mó
-
olc → measa
-
te → teo
-
Is é Rónán an duine is fearr sa rang.
-
Is í an chuimhne is faide (is sia) siar i mo cheann í.
-
Cé acu ceann is mó?
4.8.3 Foirmeacha ar Lorg dá agus a #
(a) I ndiaidh dá agus a, is cuma feidhm réamhthagrach nó feidhm iarthagrach a bheith acu, is gnách go n-úsáidtear foirm is ionann agus foirm na breischéime den aidiacht nó foirm a dhíorthaíonn ón mbreischéim nó ón mbunchéim agus a chríochnaíonn ar -cht.
(b) Ní úsáidtear ach foirm amháin i gcás na n-aidiachtaí seo a leanas: dócha, dóichí; dona, donacht; furasta, fusacht; gearr, giorracht; agus i gcás na leaganacha neamhrialta seo: beag, laghad; fada, fad; iomaí, liacht; maith, feabhas; mór, méad/méid; olc, olcas; tiubh, tiús.
(c) Úsáidtear méid seachas méad i gcásanna áirithe, e.g., dá mhéad airgead a bhí aici ach a mhéid is indéanta le réasún; a mhéid is gá.
- B’aoibhinn liom a áille (a bhinne, a chruinne, a líofa, a réidhe, a shoiléire) a labhair sí.
- Ní chreidfeá a achrannaí (a dhonacht, a olcas, a shleamhaine, a uaigní) a bhí an áit.
- Fuair sé ardmholadh trína fheabhas a rinne sé an obair.
- Dá chríonna (dá chróga, dá fheabhas, dá ghlice, dá oilte) é, níor éirigh an gnó leis.
- Dá dhonacht (dá ghránna, dá leisciúla, dá olcas, dá shuaraí) é, caithfear glacadh leis.
- Dá mhéad dúil a bhí aici ann, níor cheannaigh sí sa deireadh é.
4.9 An Aidiacht Shealbhach #
4.9.1 Feidhm na hAidiachta Sealbhaí #
De bhrí go bhfeidhmíonn na haidiachtaí sealbhacha, mo, do, a (firinscneach agus baininscneach uatha), ár, bhur agus a (iolra) mar fhorainmneacha sa ghinideach, déantar trácht orthu i gCaibidil 8.
4.10 An Aidiacht Thaispeántach #
4.10.1 Úsáid na hAidiachta Taispeántaí #
Is iad seo, sin, siúd agus úd na haidiachtaí taispeántacha. (Cé gur forainmnigh thaispeántacha iad seo, sin agus siúd, is minic a dhéantar tagairt dóibh mar aidiachtaí taispeántacha.)
- Tá an fear seo tinn.
- Beidh an buachaill seo ag teacht liom.
- Is liomsa iad seo.
- Níl an doras sin dúnta.
- Síle is ainm don chailín sin.
- Díoladh a theach siúd inné.
- Is aige siúd a bhí an t-airgead.
- An bhfeiceann tú an pháirc úd thall?
4.11 An Aidiacht Fhaisnéiseach #
4.11.1 Riail na hAidiachta Faisnéisí #
Is aidiacht fhaisnéiseach aidiacht atá ag cáiliú an ainmní mar fhaisnéis nó mar chuid den fhaisnéis, e.g., Nach deas é?; Tá an aimsir fuar. Ní dhéantar an aidiacht fhaisnéiseach a infhilleadh ná ní chuirtear séimhiú uirthi.
- Bhí an traein folamh.
- Bíonn na busanna déanach.
- An bhfuil an bhean sin saibhir?
- Beidh an bhainis sin mór.
4.12 An Aidiacht Bhriathartha #
4.12.1 Feidhmeanna na hAidiachta Briathartha #
Feidhmíonn an aidiacht bhriathartha mar ghnáthaidiacht. Úsáidtear an aidiacht bhriathartha–
- (a) mar aidiacht cháilíochta, e.g., Is bean phósta í;
- (b) mar aidiacht fhaisnéiseach ar lorg na copaile, e.g., Ní briste atá sé;
- (c) mar aidiacht fhaisnéiseach ar lorg an bhriathair bí ag léiriú staid an chuspóra tar éis an ghnímh, e.g., Is í atá tugtha don obair;
- (d) mar aidiacht fhaisnéiseach ar lorg an bhriathair bí ag léiriú staid an ghníomhaí tar éis an ghnímh, e.g., Táimid beirthe go maith leis an socrú sin.