An Briathar

Caibidil 5: The Verb

5.1 Na Briathra Rialta #

5.1.1 Dhá Réimniú #

Tá dhá réimniú ar na briathra rialta.

5.1.2 An Chéad Réimniú #

Baineann leis an gCéad Réimniú:

  • (a) briathra ó fhréamhacha aonsiollacha, e.g., bog, bris, caith, mol, lena n-áirítear briathra a chríochnaíonn ar -igh, e.g., breoigh, clóigh, cráigh, iaigh, luaigh, reoigh, sáigh;
  • (b) briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -áil, e.g., sábháil, tarrtháil; agus roinnt briathra ilsiollacha ar leith, e.g., adhlaic, ceiliúir, gearán, seachaid, taispeáin, tíolaic.

5.1.3 An Dara Réimniú #

Baineann leis an Dara Réimniú:

  • (a) briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)igh, e.g., ceannaigh, imigh;
  • (b) briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)il, -(a)in, -(a)ir, -(a)is agus a choimrítear sa réimniú, e.g., agair, codail, cogain, iompair, tochail;
  • (c) líon beag briathra ar leith ar nós foghlaim, fulaing, tarraing, tuirling.

5.1.4 Briathra Comhshuite #

Is ionann réimniú de ghnáth do bhriathar comhshuite agus don bhriathar ónar cumadh é:

  • (a) tá aisíoc, athdhear agus comhlíon sa chéad réimniú ar aon dul le íoc, dear agus líon; agus
  • (b) tá athchomhairligh, comhdhlúthaigh agus comhshínigh sa dara réimniú ar aon dul le comhairligh, dlúthaigh agus sínigh.

5.1.5 An Modh Foshuiteach #

(a) Má tá feidhm ghuítheach ag abairt is sa mhodh foshuiteach a bhíonn sí i gcónaí, e.g., Go raibh maith agat; Go dté tú slán. Bíonn rogha idir an modh foshuiteach láithreach agus an aimsir fháistineach nuair is aimsir phríomha atá ag briathar an phríomhchlásail sna cásanna seo a leanas:

  • (i) i ndiaidh na gcónasc ama ach a, go, nó go, sula, e.g., Gheobhaimid an scéal ceart ach a dtaga (a dtiocfaidh) Pól; Ná beannaigh don diabhal go mbeannaí (go mbeannóidh) sé duit; Beidh tú ann nó go bhfása (nó go bhfásfaidh) coincleach ort; Beidh siad ann sula mbuailtear (sula mbuailfear) clog an aingil;
  • (ii) i ndiaidh na gcónasc aidhme go, nó go, e.g., Féach é go bhfeice (go bhfeicfidh) tú; Suigh nó go raibh (nó go mbeidh) do scíth déanta agat;
  • (iii) i gcéadbheart oscailte i ndiaidh mura, e.g., Mura gcuire (mura gcuirfidh) tú, ní bhainfidh tú.

(b) (i) Is ionann foirmeacha an mhodha fhoshuitigh chaite agus foirmeacha na haimsire gnáthchaite spleáiche (ach amháin i gcás an bhriathair bí [féach an Fhoirm Spleách, 5.1.8]). Is féidir freisin foirm an mhodha choinníollaigh a úsáid thar ceann an fhoshuitigh chaite más san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach atá an príomhchlásal, e.g., Tháinig (thagadh, thiocfadh) sí isteach sula bhfeictí (bhfeicfí) í. I gcás an bhriathair bí is ionann foirmeacha don mhodh foshuiteach caite agus don mhodh coinníollach.

(ii) Sna táblaí sa chaibidil seo, léirítear an modh foshuiteach láithreach leis an mír go. Bíodh go leanann urú an mhír sin agus roinnt eile, ní hamhlaidh i gcás gach míre a ghabhann leis an modh foshuiteach. Séimhiú a leanann nár, e.g., Nár fhana sé i bhfad.

5.1.6 An Mhír Dhiúltach #

Is í ní (níor) an mhír dhiúltach agus léirítear í sna táblaí ina dtugtar an fhoirm dhiúltach.

5.1.7 An Fhoirm Neamhspleách #

Is í an fhoirm neamhspleách an fhoirm den bhriathar a úsáidtear i bpríomhchlásal ráiteasach dearfach, e.g., bhí mé; ceannóidh sé; mholfadh sí. Mura bhfuil a mhalairt ráite, is í an fhoirm neamhspleách a thugtar sa réimniú sa chuid eile den chaibidil seo, ach amháin sa Mhodh Foshuiteach Láithreach.

5.1.8 An Fhoirm Spleách #

Is í an fhoirm spleách a leanann na cónaisc, na forainmneacha coibhneasta agus na míreanna briathartha seo: a/ar (= an mhír choibhneasta), a/ar (= an méid a/ar), an/ar, cá/cár, dá/dár (de nó do + a (ar)) agus dá (coinníollach), go/gur, mura/murar, nach/nár, ní/níor, sula/sular (féach 10.4.2 agus 10.8.2).

Nóta: San aimsir chaite amháin a úsáidtear na leaganacha a chríochnaíonn ar -r thuas (ach féach 5.4.5).

5.1.9 Aimsir an Bhriathair i gcás má agus nuair #

Is í an aimsir ghnáthláithreach a leanann má chun coinníoll sa todhchaí a chur in iúl, e.g., Déanfaidh mé um thráthnóna é má bhíonn deis agam. Is í an aimsir fháistineach a leanann nuair má táthar ag trácht ar rud atá le tarlú amach anseo, e.g., Glan é nuair a thiocfaidh tú isteach amárach.

5.1.10 Muid #

Is féidir muid a úsáid leis an bhfoirm scartha den bhriathar sa chéad phearsa iolra de rogha ar na foirmeacha táite den bhriathar (a thugtar sna táblaí) i ngach uile mhodh agus aimsir. Tá comhstádas ag an bhfoirm scartha muid agus ag na foirmeacha táite den bhriathar sa chéad phearsa iolra.

Tábla 5A: An Fhoirm Scartha muid #

An Aimsir / ModhAn Fhoirm Scartha + muidAn Fhoirm Tháite den Bhriathar
An Aimsir Láithreachmolann muid
tá muid
molaimid
táimid
An Aimsir Chaitecheannaigh muid
ní fhaca muid
cheannaíomar
ní fhacamar
An Aimsir Ghnáthchaited’itheadh muid
chrádh muid
d’ithimis
chráimis
An Aimsir Fháistineachláimhseoidh muid
rachaidh muid
láimhseoimid
rachaimid
An Modh Coinníollachchloisfeadh muid
nífeadh muid
chloisfimis
nífimis
An Modh Foshuiteach Láithreachgo gceanglaí muid
go dtaga muid
go gceanglaímid
go dtagaimid
An Modh Ordaitheachdéanadh muid
fágadh muid
déanaimis
fágaimis

5.2 An Chéad Réimniú #

5.2.1 Briathra ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan seachas -gh #

Tábla 5B: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair mol #

Ainm Briathartha: moladh  |  Aidiacht Bhriathartha: molta

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathamolaimmhol mémholainnmolfaidh mé
2ú Uathamolann túmhol túmholtámolfaidh tú
3ú Uathamolann sé/símhol sé/símholadh sé/símolfaidh sé/sí
1ú Iolramolaimidmholamarmholaimismolfaimid
2ú Iolramolann sibhmhol sibhmholadh sibhmolfaidh sibh
3ú Iolramolann siadmhol siadmholaidísmolfaidh siad
Saorbhriatharmoltarmoladhmholtaímolfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathamholfainngo mola mémolaim
2ú Uathamholfágo mola túmol
3ú Uathamholfadh sé/sígo mola sé/símoladh sé/sí
1ú Iolramholfaimisgo molaimidmolaimis
2ú Iolramholfadh sibhgo mola sibhmolaigí
3ú Iolramholfaidísgo mola siadmolaidís
Saorbhriatharmholfaígo moltarmoltar

Tábla 5C: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair bris #

Ainm Briathartha: briseadh  |  Aidiacht Bhriathartha: briste

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathabrisimbhris mébhrisinnbrisfidh mé
2ú Uathabriseann túbhris túbhristeábrisfidh tú
3ú Uathabriseann sé/síbhris sé/síbhriseadh sé/síbrisfidh sé/sí
1ú Iolrabrisimidbhriseamarbhrisimisbrisfimid
2ú Iolrabriseann sibhbhris sibhbhriseadh sibhbrisfidh sibh
3ú Iolrabriseann siadbhris siadbhrisidísbrisfidh siad
Saorbhriatharbristearbriseadhbhristíbrisfear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathabhrisfinngo mbrise mébrisim
2ú Uathabhrisfeágo mbrise túbris
3ú Uathabhrisfeadh sé/sígo mbrise sé/síbriseadh sé/sí
1ú Iolrabhrisfimisgo mbrisimidbrisimis
2ú Iolrabhrisfeadh sibhgo mbrise sibhbrisigí
3ú Iolrabhrisfidísgo mbrise siadbrisidís
Saorbhriatharbhrisfígo mbristearbristear

Nóta: Séimhítear an briathar neamhspleách rialta sa mhodh táscach, aimsir chaite (seachas an saorbhriathar) agus sa mhodh coinníollach. Tá tuilleadh eolais in 10.4 faoi na cásanna eile ina séimhítear an briathar spleách agus neamhspleách agus pléitear na cásanna ina n-uraítear an briathar in 10.8.

(a) Is ar an gcuma chéanna le mol a réimnítear briathra rialta ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan, agus is ar an gcuma chéanna le bris a réimnítear briathra rialta ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol.

(b) Má ghabhann fréamh a chríochnaíonn ar -t nó -th (e.g., at, loit, caith, leath) foirceann dar tús -t- (e.g., -tar/-tear, -taí/-tí, -tá/-teá, -ta/-te), déantar -t- den -t(h)t-:

FoirmCríochnaíonn ar -t(h) leathan: -t(h) + t- → -t-Críochnaíonn ar -t(h) caol: -t(h) + t- → -t-
An Aimsir Láithreachat + tar → atar
leath + tar → leatar
loit + tear → loitear
caith + tear → caitear
An Aimsir Ghnáthchaited’at + taí → d’ataí
leath + taí → leataí
loit + tí → loití
caith + tí → chaití
An Aidiacht Bhriatharthaat + ta → ata
leath + ta → leata
loit + te → loite
caith + te → caite

(c) Má ghabhann fréamh a chríochnaíonn ar -bh nó -mh (e.g., gabh, ríomh) foirceann dar tús -th- (e.g., -tha san aidiacht bhriathartha), déantar -f- den -bhth- nó den -mhth-:

FoirmCríochnaíonn ar -bh: -bh + th- → -f-Críochnaíonn ar -mh: -mh + th- → -f-
An Aidiacht Bhriatharthagabh + tha → gafaríomh + tha → ríofa

5.2.2 Briathra ó Fhréamhacha Ilsiollacha #

Tábla 5D: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair sábháil #

Ainm Briathartha: sábháil  |  Aidiacht Bhriathartha: sábháilte

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathasábhálaimshábháil méshábhálainnsábhálfaidh mé
2ú Uathasábhálann túshábháil túshábháilteásábhálfaidh tú
3ú Uathasábhálann sé/síshábháil sé/síshábháladh sé/sísábhálfaidh sé/sí
1ú Iolrasábhálaimidshábhálamarshábhálaimissábhálfaimid
2ú Iolrasábhálann sibhshábháil sibhshábháladh sibhsábhálfaidh sibh
3ú Iolrasábhálann siadshábháil siadshábhálaidíssábhálfaidh siad
Saorbhriatharsábháiltearsábháladhshábháiltísábhálfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathashábhálfainngo sábhála mésábhálaim
2ú Uathashábhálfágo sábhála túsábháil
3ú Uathashábhálfadh sé/sígo sábhála sé/sísábháladh sé/sí
1ú Iolrashábhálfaimisgo sábhálaimidsábhálaimis
2ú Iolrashábhálfadh sibhgo sábhála sibhsábhálaigí
3ú Iolrashábhálfaidísgo sábhála siadsábhálaidís
Saorbhriatharshábhálfaígo sábháiltearsábháiltear

Nóta: Maidir le briathra a chríochnaíonn ar -áil, tabhair faoi deara go mbíonn na leaganacha le -t- caol, e.g., athchúrsáiltear, d’athchúrsáiltí, athchúrsáilte; sábháiltear, shábháiltí, sábháilte, ach go mbíonn na leaganacha le -f- leathan, e.g., athchúrsálfar, d’athchúrsálfaí; sábhálfar, shábhálfaí.

Tábla 5E: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair tíolaic #

Ainm Briathartha: tíolacadh  |  Aidiacht Bhriathartha: tíolactha

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathatíolacaimthíolaic méthíolacainntíolacfaidh mé
2ú Uathatíolacann túthíolaic túthíolactátíolacfaidh tú
3ú Uathatíolacann sé/síthíolaic sé/síthíolacadh sé/sítíolacfaidh sé/sí
1ú Iolratíolacaimidthíolacamarthíolacaimistíolacfaimid
2ú Iolratíolacann sibhthíolaic sibhthíolacadh sibhtíolacfaidh sibh
3ú Iolratíolacann siadthíolaic siadthíolacaidístíolacfaidh siad
Saorbhriathartíolactartíolacadhthíolactaítíolacfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathathíolacfainngo dtíolaca métíolacaim
2ú Uathathíolacfágo dtíolaca tútíolaic
3ú Uathathíolacfadh sé/sígo dtíolaca sé/sítíolacadh sé/sí
1ú Iolrathíolacfaimisgo dtíolacaimidtíolacaimis
2ú Iolrathíolacfadh sibhgo dtíolaca sibhtíolacaigí
3ú Iolrathíolacfaidísgo dtíolaca siadthíolacaidís
Saorbhriatharthíolacfaígo dtíolactartíolactar

(a) Briathra a réimnítear ar nós sábháil:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
bácáilbácálaimbácáilbácáilte
cóipeáilcóipeálaimcóipeáilcóipeáilte
nótáilnótálaimnótáilnótáilte
péinteáilpéinteálaimpéinteáilpéinteáilte

(b) Briathra a réimnítear ar nós tíolaic:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
adhairadhraimadhradhadhartha
adhlaicadhlacaimadhlacadhadhlactha
ceiliúirceiliúraimceiliúradhceiliúrtha
seachaidseachadaimseachadadhseachadta
tionóiltionólaimtionóltionólta

(c) Briathra a choinnítear caol tríd síos (gan an t-ainm briathartha a áireamh) ina réimniú:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
toirmisctoirmiscimtoirmeasctoirmiscthe
tiomáintiomáinimtiomáinttiomáinte

(d) Briathra a choinnítear leathan tríd síos ina réimniú:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
coimeádcoimeádaimcoimeádcoimeádta
gearángearánaimgearángearánta

Nóta: Coimrítear na briathra ó na fréamhacha adhain, adhair agus sleabhac ina réimniú amhail is dá mba adhn-, adhr-, sleabhc-, ba fhréamh dóibh, e.g., adhnann sé, adhrfaidh sí, sleabhctha, ach amháin san aimsir chaite scartha, e.g., d’adhain sé, d’adhair sí, shleabhac siad, agus in aidiachtaí briathartha adhain, adhair, e.g., adhainte, adhartha.

5.2.3 Briathra ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar -gh #

A. Cráigh, dóigh

Tábla 5F: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair cráigh #

Ainm Briathartha: crá  |  Aidiacht Bhriathartha: cráite

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathacráimchráigh méchráinncráfaidh mé
2ú Uathacránn túchráigh túchráiteácráfaidh tú
3ú Uathacránn sé/síchráigh sé/síchrádh sé/sícráfaidh sé/sí
1ú Iolracráimidchrámarchráimiscráfaimid
2ú Iolracránn sibhchráigh sibhchrádh sibhcráfaidh sibh
3ú Iolracránn siadchráigh siadchráidíscráfaidh siad
Saorbhriatharcráitearcrádhchráitícráfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathachráfainngo gcrá mécráim
2ú Uathachráfágo gcrá túcráigh
3ú Uathachráfadh sé/sígo gcrá sé/sícrádh sé/sí
1ú Iolrachráfaimisgo gcráimidcráimis
2ú Iolrachráfadh sibhgo gcrá sibhcráigí
3ú Iolrachráfaidísgo gcrá siadcráidís
Saorbhriatharchráfaígo gcráitearcráitear

Nóta: Maidir le briathra a réimnítear ar nós cráigh agus dóigh, tabhair faoi deara go mbíonn na leaganacha le -t- caol, e.g., chráiteá, cráitear; dhóiteá, dóitear, ach go mbíonn na leaganacha le -f- leathan, e.g., cráfaidh tú, chráfaí; dófaidh tú, dhófaí.

Tábla 5G: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair dóigh #

Ainm Briathartha: dó  |  Aidiacht Bhriathartha: dóite

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathadóimdhóigh médhóinndófaidh mé
2ú Uathadónn túdhóigh túdhóiteádófaidh tú
3ú Uathadónn sé/sídhóigh sé/sídhódh sé/sídófaidh sé/sí
1ú Iolradóimiddhómardhóimisdófaimid
2ú Iolradónn sibhdhóigh sibhdhódh sibhdófaidh sibh
3ú Iolradónn siaddhóigh siaddhóidísdófaidh siad
Saorbhriathardóiteardódhdhóitídófar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathadhófainngo ndó médóim
2ú Uathadhófágo ndó túdóigh
3ú Uathadhófadh sé/sígo ndó sé/sídódh sé/sí
1ú Iolradhófaimisgo ndóimiddóimis
2ú Iolradhófadh sibhgo ndó sibhdóigí
3ú Iolradhófaidísgo ndó siaddóidís
Saorbhriathardhófaígo ndóiteardóitear

(a) Briathra a réimnítear ar nós cráigh, dóigh:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
báighbáimbábáite
cneáighcneáimcneácneáite
meáighmeáimmeámeáite
leáighleáimleáleáite
clóighclóimclóclóite
breoighbreoimbreobreoite
dreoighdreoimdreodreoite
feoighfeoimfeofeoite
reoighreoimreoreoite
brúighbrúimbrúbrúite
crúighcrúimcrúcrúite
liúighliúimliúliúite
súighsúimsúsúite
luaighluaimlualuaite

(b) Briathra a bhfuil ainm briathartha ar leith acu:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
beoighbeoimbeochanbeoite
buaighbuaimbuachanbuaite
cruaighcruaimcruachancruaite
fuaighfuaimfuáilfuaite
glaoighglaoimglaochglaoite
iaighiaimiamhiata

B. Léigh, nigh

I gcás briathra a bhfuil guta gearr sa fhréamh iontu, fágtar an guta gan fadú roimh -t, e.g., nite, nitear; ite, itear.

Tábla 5H: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair léigh #

Ainm Briathartha: léamh  |  Aidiacht Bhriathartha: léite

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathaléimléigh méléinnléifidh mé
2ú Uathaléann túléigh túléiteáléifidh tú
3ú Uathaléann sé/síléigh sé/síléadh sé/síléifidh sé/sí
1ú Iolraléimidléamarléimisléifimid
2ú Iolraléann sibhléigh sibhléadh sibhléifidh sibh
3ú Iolraléann siadléigh siadléidísléifidh siad
Saorbhriatharléitearléadhléitíléifear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathaléifinngo lé méléim
2ú Uathaléifeágo lé túléigh
3ú Uathaléifeadh sé/sígo lé sé/síléadh sé/sí
1ú Iolraléifimisgo léimidléimis
2ú Iolraléifeadh sibhgo lé sibhléigí
3ú Iolraléifidísgo lé siadléidís
Saorbhriatharléifígo léitearléitear

Tábla 5I: An Chéad Réimniú – Réimniú an Bhriathair nigh #

Ainm Briathartha: ní  |  Aidiacht Bhriathartha: nite

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathanímnigh méninnnífidh mé
2ú Uathaníonn túnigh túniteánífidh tú
3ú Uathaníonn sé/sínigh sé/síníodh sé/sínífidh sé/sí
1ú Iolranímidníomarnímisnífimid
2ú Iolraníonn sibhnigh sibhníodh sibhnífidh sibh
3ú Iolraníonn siadnigh siadnídísnífidh siad
Saorbhriatharnitearníodhnitínífear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathanífinngo ní méním
2ú Uathanífeágo ní túnigh
3ú Uathanífeadh sé/sígo ní sé/síníodh sé/sí
1ú Iolranífimisgo nímidnímis
2ú Iolranífeadh sibhgo ní sibhnígí
3ú Iolranífidísgo ní siadnídís
Saorbhriatharnífígo nitearnitear

(a) Briathra a réimnítear ar nós léigh:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
deilbhdeilbhimdealbh / deilbhdeilbhte
feannfeannaimfeannadhfeannta
gearrgearraimgearradhgearrtha
spreagspreagaimspreagadhspreagtha

(b) Briathra a réimnítear ar nós nigh:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
suighsuímsuísuite
luighluímluíluite
guighguímguíguite
crighcrímcríochtcrite

5.3 An Dara Réimniú #

5.3.1 Briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)igh #

Tábla 5J: An Dara Réimniú – Réimniú an Bhriathair beannaigh #

Ainm Briathartha: beannú  |  Aidiacht Bhriathartha: beannaithe

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathabeannaímbheannaigh mébheannaínnbeannóidh mé
2ú Uathabeannaíonn túbheannaigh túbheannaíteábeannóidh tú
3ú Uathabeannaíonn sé/síbheannaigh sé/síbheannaíodh sé/síbeannóidh sé/sí
1ú Iolrabeannaímidbheannaíomarbheannaímisbeannóimid
2ú Iolrabeannaíonn sibhbheannaigh sibhbheannaíodh sibhbeannóidh sibh
3ú Iolrabeannaíonn siadbheannaigh siadbheannaídísbeannóidh siad
Saorbhriatharbeannaítearbeannaíodhbheannaítíbeannófar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathabheannóinngo mbeannaí mébeannaím
2ú Uathabheannófágo mbeannaí túbeannaigh
3ú Uathabheannódh sé/sígo mbeannaí sé/síbeannaíodh sé/sí
1ú Iolrabheannóimisgo mbeannaímidbeannaímis
2ú Iolrabheannódh sibhgo mbeannaí sibhbeannaígí
3ú Iolrabheannóidísgo mbeannaí siadbeannaídís
Saorbhriatharbheannófaígo mbeannaítearbeannaítear

Tábla 5K: An Dara Réimniú – Réimniú an Bhriathair cruinnigh #

Ainm Briathartha: cruinniú  |  Aidiacht Bhriathartha: cruinnithe

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathacruinnímchruinnigh méchruinnínncruinneoidh mé
2ú Uathacruinníonn túchruinnigh túchruinníteácruinneoidh tú
3ú Uathacruinníonn sé/síchruinnigh sé/síchruinníodh sé/sícruinneoidh sé/sí
1ú Iolracruinnímidchruinníomarchruinnímiscruinneoimid
2ú Iolracruinníonn sibhchruinnigh sibhchruinníodh sibhcruinneoidh sibh
3ú Iolracruinníonn siadchruinnigh siadchruinnídíscruinneoidh siad
Saorbhriatharcruinnítearcruinníodhchruinnítícruinneofar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathachruinneoinngo gcruinní mécruinním
2ú Uathachruinneofágo gcruinní túcruinnigh
3ú Uathachruinneodh sé/sígo gcruinní sé/sícruinníodh sé/sí
1ú Iolrachruinneoimisgo gcruinnímidcruinnímis
2ú Iolrachruinneodh sibhgo gcruinní sibhcruinnígí
3ú Iolrachruinneoidísgo gcruinní siadcruinnídís
Saorbhriatharchruinneofaígo gcruinnítearcruinnítear

Nóta: Tabhair faoi deara gur ar an gcuma chéanna le beannaigh a réimnítear briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -aigh, agus gur ar an gcuma chéanna le cruinnigh a réimnítear briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -igh; ach tá eisceachtaí san ainm briathartha (féach 5.5.2) agus correisceacht san aidiacht bhriathartha, e.g., dathaigh, daite; dlúthaigh, dlúite; táthaigh, táite.

(a) Briathra a réimnítear ar nós beannaigh:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
ardaighardaímardúardaithe
ceannaighceannaímceannachceannaithe
ordaighordaímordúordaithe
salaighsalaímsalúsalaithe

(b) Briathra a réimnítear ar nós cruinnigh:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
aontaighaontaímaontúaontaithe
bailighbailímbailiúbailithe
imighimímimeachtimithe
oibrighoibrímoibriúoibrithe

5.3.2 Briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)il, -(a)in, -(a)ir, -(a)is agus a choimrítear sa réimniú #

Tábla 5L: An Dara Réimniú – Réimniú an Bhriathair ceangail #

Ainm Briathartha: ceangal  |  Aidiacht Bhriathartha: ceangailte

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathaceanglaímcheangail mécheanglaínnceanglóidh mé
2ú Uathaceanglaíonn túcheangail túcheanglaíteáceanglóidh tú
3ú Uathaceanglaíonn sé/sícheangail sé/sícheanglaíodh sé/síceanglóidh sé/sí
1ú Iolraceanglaímidcheanglaíomarcheanglaímisceanglóimid
2ú Iolraceanglaíonn sibhcheangail sibhcheanglaíodh sibhceanglóidh sibh
3ú Iolraceanglaíonn siadcheangail siadcheanglaídísceanglóidh siad
Saorbhriatharceanglaítearceanglaíodhcheanglaítíceanglófar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathacheanglóinngo gceanglaí méceanglaím
2ú Uathacheanglófágo gceanglaí túceangail
3ú Uathacheanglódh sé/sígo gceanglaí sé/síceanglaíodh sé/sí
1ú Iolracheanglóimisgo gceanglaímidceanglaímis
2ú Iolracheanglódh sibhgo gceanglaí sibhceanglaígí
3ú Iolracheanglóidísgo gceanglaí siadceanglaídís
Saorbhriatharcheanglófaígo gceanglaítearceanglaítear

Tábla 5M: An Dara Réimniú – Réimniú an Bhriathair díbir #

Ainm Briathartha: díbirt  |  Aidiacht Bhriathartha: díbeartha

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathadíbrímdhíbir médhíbrínndíbreoidh mé
2ú Uathadíbríonn túdhíbir túdhíbríteádíbreoidh tú
3ú Uathadíbríonn sé/sídhíbir sé/sídhíbríodh sé/sídíbreoidh sé/sí
1ú Iolradíbrímiddhíbríomardhíbrímisdíbreoimid
2ú Iolradíbríonn sibhdhíbir sibhdhíbríodh sibhdíbreoidh sibh
3ú Iolradíbríonn siaddhíbir siaddhíbrídísdíbreoidh siad
Saorbhriathardíbríteardíbríodhdhíbrítídíbreofar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathadhíbreoinngo ndíbrí médíbrím
2ú Uathadhíbreofágo ndíbrí túdíbir
3ú Uathadhíbreodh sé/sígo ndíbrí sé/sídíbríodh sé/sí
1ú Iolradhíbreoimisgo ndíbrímiddíbrímis
2ú Iolradhíbreodh sibhgo ndíbrí sibhdíbrígí
3ú Iolradhíbreoidísgo ndíbrí siaddíbrídís
Saorbhriathardhíbreofaígo ndíbríteardíbrítear

(a) Briathra a réimnítear ar nós ceangail:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
agairagraímagairtagartha
cogaincognaímcogaintcoganta
imirimrímimirtimeartha
inisinsíminsintinste
iompairiompraímiompariompartha
oscailosclaímoscailtoscailte

(b) Briathra a réimnítear ar nós díbir:

An FhréamhAn Chéad Phearsa Uatha An Aimsir LáithreachAn tAinm BriatharthaAn Aidiacht Bhriathartha
aistrighaistrímaistriúaistrithe
faoisighfaoisímfaoisiúfaoisithe
taistiltaistlímtaistealtaistilte

(c) Consan caol ag éirí leathan le linn coimrithe:

  • codail → codlaím, chodail mé, codlóidh mé; ainm briathartha: codladh; aidiacht bhriathartha: toirchim codlata
  • eitil → eitlíonn sí, eitleoidh sí; ainm briathartha: eitilt; aidiacht bhriathartha: eitilte

(d) Briathra ilsiollacha áirithe nach gcoimrítear:

  • foghlaim → foghlaimím, d’fhoghlaim mé, foghlaimeoidh mé; ainm briathartha: foghlaim; aidiacht bhriathartha: foghlamtha
  • fulaing → fulaingím, d’fhulaing mé, fulaingeoidh mé; ainm briathartha: fulang; aidiacht bhriathartha: fulaingthe
  • tarraing → tarraingím, tharraing mé, tarraingeoidh mé; ainm briathartha: tarraingt; aidiacht bhriathartha: tarraingthe
  • tuirling → tuirlingím, thuirling mé, tuirlingeoidh mé; ainm briathartha: tuirlingt; aidiacht bhriathartha: tuirlingthe

5.4 Na Briathra Neamhrialta #

5.4.1 An tAon Bhriathar Déag #

Aon bhriathar déag neamhrialta atá ann. Is iad seo a leanas na briathra neamhrialta: abair, beir, bí, clois/cluin, déan, faigh, feic, ith, tabhair, tar, téigh.

5.4.2 Éagsúlacht Fréamhacha #

Ní choinníonn na briathra neamhrialta an fhréamh chéanna tríd síos ina réimniú agus tá leaganacha ar leith ar chuid acu san fhoirm spleách.

5.4.3 Fréamh na hAimsire Gnáthláithrí agus na hAimsire Gnáthchaite #

Is ionann fréamh an bhriathair san aimsir ghnáthláithreach agus san aimsir ghnáthchaite sna briathra neamhrialta go léir, e.g., cloisimid, chloisimis; deirim, deirinn; tugann sí, thugadh sí. Seachas i gcás an bhriathair bí, bíonn an fhréamh chéanna leis an modh foshuiteach láithreach freisin, e.g., go gcloise; go ndeire; go dtuga.

5.4.4 Fréamh na hAimsire Fáistiní agus an Mhodha Choinníollaigh #

Is ionann fréamh an bhriathair san aimsir fháistineach agus sa mhodh coinníollach sna briathra neamhrialta go léir, e.g., déarfaidh mé, déarfainn; déanfaidh tú, dhéanfá; tabharfaidh siad, thabharfaidís.

5.4.5 An Fhoirm Spleách #

Is í an fhoirm spleách a leanann na cónaisc, na forainmneacha coibhneasta agus na míreanna briathartha seo: a/ar (= an mhír choibhneasta), a/ar (= an méid a/ar), an/ar, cá/cár, dá/dár (de nó do + a (ar)) agus dá (coinníollach), go/gur, mura/murar, nach/nár, ní/níor, sula/sular (féach 10.4.2 agus 10.8.2). Is le ní nó go a léirítear an fhoirm spleách sna táblaí.

(a) Úsáidtear na míreanna sin leis na briathra neamhrialta ar an modh céanna ar a n-úsáidtear iad leis na briathra rialta:

  • An dtabharfadh sí síob chun na scoile duit?
  • Dúirt siad go dtagann sí ar cuairt gach Satharn.
  • Níor rug siad ar na gadaithe go fóill.
  • Nár chuala tú faoin gcruinniú?
  • Ar ith sé a dhóthain?

Ach ní úsáidtear na leaganacha a chríochnaíonn ar -r de na míreanna sin san aimsir chaite, modh táscach, leis na briathra abair, bí, déan (i gcás foirmeacha dar tús dearn-), faigh, feic, téigh:

  • Nach ndeachaigh sibh abhaile fós?
  • Cá bhfacamar cheana é?
  • An ndúirt sé dada leatsa faoi?
  • Deir sí go raibh siad ann.
  • Ní bhfuair sé an t-airgead fós.

(b) Ní shéimhítear an briathar abair in aon chás, e.g., ní deirim (deirimis, dúirt sé, déarfainn), má deir tú (deiridís), na rudaí a déarfaidh (a déarfadh) sé.

(c) Táthaítear an mhír choibhneasta a leis an mbriathar bí san aimsir láithreach – atáim, atá, atáimid, atáthar. Cuirtear ná, in ionad nár, roimh fhoirmeacha an mhodha fhoshuitigh de bí, e.g., Ná raibh maith agat.

Tábla 5N: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair abair #

Ainm Briathartha: rá  |  Aidiacht Bhriathartha: ráite

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathadeirimdúirt médeirinndéarfaidh mé
2ú Uathadeir túdúirt túdeirteádéarfaidh tú
3ú Uathadeir sé/sídúirt sé/sídeireadh sé/sídéarfaidh sé/sí
1ú Iolradeirimiddúramardeirimisdéarfaimid
2ú Iolradeir sibhdúirt sibhdeireadh sibhdéarfaidh sibh
3ú Iolradeir siaddúirt siaddeiridísdéarfaidh siad
Saorbhriathardeirteardúradhdeirtídéarfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathadéarfainngo ndeire méabraim
2ú Uathadéarfágo ndeire túabair
3ú Uathadéarfadh sé/sígo ndeire sé/síabradh sé/sí
1ú Iolradéarfaimisgo ndeirimidabraimis
2ú Iolradéarfadh sibhgo ndeire sibhabraigí
3ú Iolradéarfaidísgo ndeire siadabraidís
Saorbhriathardéarfaígo ndeirtearabraítear

Nóta: Mar a luadh in 5.4.5(b), ní shéimhítear an briathar abair in aon chás.

Tábla 5O: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair beir #

Ainm Briathartha: breith  |  Aidiacht Bhriathartha: beirthe

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathabeirimrug mébheirinnbéarfaidh mé
2ú Uathabeireann túrug túbheirteábéarfaidh tú
3ú Uathabeireann sé/sírug sé/síbheireadh sé/síbéarfaidh sé/sí
1ú Iolrabeirimidrugamarbheirimisbéarfaimid
2ú Iolrabeireann sibhrug sibhbheireadh sibhbéarfaidh sibh
3ú Iolrabeireann siadrug siadbheiridísbéarfaidh siad
Saorbhriatharbeirtearrugadhbheirtíbéarfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathabhéarfainngo mbeire mébeirim
2ú Uathabhéarfágo mbeire túbeir
3ú Uathabhéarfadh sé/sígo mbeire sé/síbeireadh sé/sí
1ú Iolrabhéarfaimisgo mbeirimidbeirimis
2ú Iolrabhéarfadh sibhgo mbeire sibhbeirigí
3ú Iolrabhéarfaidísgo mbeire siadbeiridís
Saorbhriatharbhéarfaígo mbeirtearbeirtear

Tábla 5P: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair bí #

Ainm Briathartha: a bheith*  |  Aidiacht Bhriathartha: —

An Modh Táscach – An Aimsir Láithreach

PearsaNeamhspleách DearfachNeamhspleách DiúltachSpleáchGnáthláithreach
1ú Uathatáim / tá ménílim / níl mégo bhfuilim / go bhfuil mébím
2ú Uathatá túníl túgo bhfuil túbíonn tú
3ú Uathatá sé/síníl sé/sígo bhfuil sé/síbíonn sé/sí
1ú Iolratáimidnílimidgo bhfuilimidbímid
2ú Iolratá sibhníl sibhgo bhfuil sibhbíonn sibh
3ú Iolratá siadníl siadgo bhfuil siadbíonn siad
Saorbhriathartátharnílteargo bhfuiltearbítear

An Modh Táscach – Aimsirí Eile

PearsaAn Aimsir Chaite (Neamhspleách)An Aimsir Chaite (Spleách)An Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathabhí méní raibh mébhínnbeidh mé
2ú Uathabhí túní raibh túbhíteábeidh tú
3ú Uathabhí sé/síní raibh sé/síbhíodh sé/síbeidh sé/sí
1ú Iolrabhíomarní rabhamarbhímisbeimid
2ú Iolrabhí sibhní raibh sibhbhíodh sibhbeidh sibh
3ú Iolrabhí siadní raibh siadbhídísbeidh siad
Saorbhriatharbhíothasní rabhthasbhítíbeifear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathabheinngo raibh mébím
2ú Uathabheifeágo raibh túbí
3ú Uathabheadh sé/sígo raibh sé/síbíodh sé/sí
1ú Iolrabheimisgo rabhaimidbímis
2ú Iolrabheadh sibhgo raibh sibhbígí
3ú Iolrabheidísgo raibh siadbídís
Saorbhriatharbheifígo rabhtharbítear

*a bheith a bhíonn ann seachas i ndiaidh chun nó réamhfhocail shimplí áirithe, e.g., chun bheith, as bheith, gan bheith, le bheith.

Tábla 5Q: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair clois / cluin #

Ainm Briathartha: cloisteáil / cluinstin  |  Aidiacht Bhriathartha: cloiste / cluinte

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathacloisim / cluinimchuala méchloisinn / chluininncloisfidh / cluinfidh mé
2ú Uathacloiseann / cluineann túchuala túchloisteá / chluinteácloisfidh / cluinfidh tú
3ú Uathacloiseann / cluineann sé/síchuala sé/síchloiseadh / chluineadh sé/sícloisfidh / cluinfidh sé/sí
1ú Iolracloisimid / cluinimidchualamarchloisimis / chluinimiscloisfimid / cluinfimid
2ú Iolracloiseann / cluineann sibhchuala sibhchloiseadh / chluineadh sibhcloisfidh / cluinfidh sibh
3ú Iolracloiseann / cluineann siadchuala siadchloisidís / chluinidíscloisfidh / cluinfidh siad
Saorbhriatharcloistear / cluintearchualathaschloistí / chluintícloisfear / cluinfear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathachloisfinn / chluinfinngo gcloise / go gcluine mécloisim / cluinim
2ú Uathachloisfeá / chluinfeágo gcloise / go gcluine túclois / cluin
3ú Uathachloisfeadh / chluinfeadh sé/sígo gcloise / go gcluine sé/sícloiseadh / cluineadh sé/sí
1ú Iolrachloisfimis / chluinfimisgo gcloisimid / go gcluinimidcloisimis / cluinimis
2ú Iolrachloisfeadh / chluinfeadh sibhgo gcloise / go gcluine sibhcloisigí / cluinigí
3ú Iolrachloisfidís / chluinfidísgo gcloise / go gcluine siadcloisidís / cluinidís
Saorbhriatharchloisfí / chluinfígo gcloistear / go gcluintearcloistear / cluintear

Tábla 5R: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair déan #

Ainm Briathartha: déanamh  |  Aidiacht Bhriathartha: déanta

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir Chaite (Neamhspleách)An Aimsir Chaite (Spleách)An Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathadéanaimrinne / dhein méní dhearna / níor dhein médhéanainndéanfaidh mé
2ú Uathadéanann túrinne / dhein túní dhearna / níor dhein túdhéantádéanfaidh tú
3ú Uathadéanann sé/sírinne / dhein sé/síní dhearna / níor dhein sé/sídhéanadh sé/sídéanfaidh sé/sí
1ú Iolradéanaimidrinneamar / dheineamarní dhearnamar / níor dheineamardhéanaimisdéanfaimid
2ú Iolradéanann sibhrinne / dhein sibhní dhearna / níor dhein sibhdhéanadh sibhdéanfaidh sibh
3ú Iolradéanann siadrinne / dhein siadní dhearna / níor dhein siaddhéanaidísdéanfaidh siad
Saorbhriathardéantarrinneadh / deineadhní dhearnadh / níor deineadhdhéantaídéanfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathadhéanfainngo ndéana médéanaim
2ú Uathadhéanfágo ndéana túdéan
3ú Uathadhéanfadh sé/sígo ndéana sé/sídéanadh sé/sí
1ú Iolradhéanfaimisgo ndéanaimiddéanaimis
2ú Iolradhéanfadh sibhgo ndéana sibhdéanaigí
3ú Iolradhéanfaidísgo ndéana siaddéanaidís
Saorbhriathardhéanfaígo ndéantardéantar

Nóta: Tabhair faoi deara gur briathar rialta é déan ach amháin san aimsir chaite agus go ndéantar an aimsir chaite a réimniú ar dhá bhealach éagsúla, mar a léirítear sa tábla thuas. Sa chéad cheann díobh sin, tá foirmeacha éagsúla spleácha agus neamhspleácha ar an mbriathar.

Tábla 5S: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair faigh #

Ainm Briathartha: fáil  |  Aidiacht Bhriathartha: faighte

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach (Neamhspleách)An Aimsir Fháistineach (Spleách)
1ú Uathafaighimfuair méd’fhaighinngheobhaidh méní bhfaighidh mé
2ú Uathafaigheann túfuair túd’fhaighteágheobhaidh túní bhfaighidh tú
3ú Uathafaigheann sé/sífuair sé/síd’fhaigheadh sé/sígheobhaidh sé/síní bhfaighidh sé/sí
1ú Iolrafaighimidfuaireamard’fhaighimisgheobhaimidní bhfaighimid
2ú Iolrafaigheann sibhfuair sibhd’fhaigheadh sibhgheobhaidh sibhní bhfaighidh sibh
3ú Iolrafaigheann siadfuair siadd’fhaighidísgheobhaidh siadní bhfaighidh siad
Saorbhriatharfaightearfuarthasd’fhaightígheofarní bhfaighfear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh Coinníollach (Neamhspleách)An Modh Coinníollach (Spleách)An Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathagheobhainnní bhfaighinngo bhfaighe méfaighim
2ú Uathagheofání bhfaighfeágo bhfaighe túfaigh
3ú Uathagheobhadh sé/síní bhfaigheadh sé/sígo bhfaighe sé/sífaigheadh sé/sí
1ú Iolragheobhaimisní bhfaighimisgo bhfaighimidfaighimis
2ú Iolragheobhadh sibhní bhfaigheadh sibhgo bhfaighe sibhfaighigí
3ú Iolragheobhaidísní bhfaighidísgo bhfaighe siadfaighidís
Saorbhriathargheofaíní bhfaighfígo bhfaightearfaightear

Tábla 5T: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair feic #

Ainm Briathartha: feiceáil  |  Aidiacht Bhriathartha: feicthe

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir Chaite (Neamhspleách)An Aimsir Chaite (Spleách)An Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathafeicimchonaic méní fhaca méd’fheicinnfeicfidh mé
2ú Uathafeiceann túchonaic túní fhaca túd’fheicteáfeicfidh tú
3ú Uathafeiceann sé/síchonaic sé/síní fhaca sé/síd’fheiceadh sé/sífeicfidh sé/sí
1ú Iolrafeicimidchonaiceamarní fhacamard’fheicimisfeicfimid
2ú Iolrafeiceann sibhchonaic sibhní fhaca sibhd’fheiceadh sibhfeicfidh sibh
3ú Iolrafeiceann siadchonaic siadní fhaca siadd’fheicidísfeicfidh siad
Saorbhriatharfeictearchonacthasní fhacthasd’fheictífeicfear

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathad’fheicfinngo bhfeice méfeicim
2ú Uathad’fheicfeágo bhfeice túfeic
3ú Uathad’fheicfeadh sé/sígo bhfeice sé/sífeiceadh sé/sí
1ú Iolrad’fheicfimisgo bhfeicimidfeicimis
2ú Iolrad’fheicfeadh sibhgo bhfeice sibhfeicigí
3ú Iolrad’fheicfidísgo bhfeice siadfeicidís
Saorbhriathard’fheicfígo bhfeictearfeictear

Nóta: Is briathar rialta é feic ach amháin san aimsir chaite.

Tábla 5U: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair ith #

Ainm Briathartha: ithe  |  Aidiacht Bhriathartha: ite

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathaithimd’ith méd’ithinníosfaidh mé
2ú Uathaitheann túd’ith túd’iteáíosfaidh tú
3ú Uathaitheann sé/síd’ith sé/síd’itheadh sé/sííosfaidh sé/sí
1ú Iolraithimidd’itheamard’ithimisíosfaimid
2ú Iolraitheann sibhd’ith sibhd’itheadh sibhíosfaidh sibh
3ú Iolraitheann siadd’ith siadd’ithidísíosfaidh siad
Saorbhriatharitearitheadhd’itííosfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathad’íosfainngo n-ithe méithim
2ú Uathad’íosfágo n-ithe túith
3ú Uathad’íosfadh sé/sígo n-ithe sé/síitheadh sé/sí
1ú Iolrad’íosfaimisgo n-ithimidithimis
2ú Iolrad’íosfadh sibhgo n-ithe sibhithigí
3ú Iolrad’íosfaidísgo n-ithe siadithidís
Saorbhriathard’íosfaígo n-itearitear

Nóta: Is briathar rialta é ith ach amháin san aimsir fháistineach agus sa mhodh coinníollach.

Tábla 5V: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair tabhair #

Ainm Briathartha: tabhairt  |  Aidiacht Bhriathartha: tugtha

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathatugaimthug méthugainntabharfaidh mé
2ú Uathatugann túthug túthugtátabharfaidh tú
3ú Uathatugann sé/síthug sé/síthugadh sé/sítabharfaidh sé/sí
1ú Iolratugaimidthugamarthugaimistabharfaimid
2ú Iolratugann sibhthug sibhthugadh sibhtabharfaidh sibh
3ú Iolratugann siadthug siadthugaidístabharfaidh siad
Saorbhriathartugtartugadhthugtaítabharfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathathabharfainngo dtuga métugaim
2ú Uathathabharfágo dtuga tútabhair
3ú Uathathabharfadh sé/sígo dtuga sé/sítugadh sé/sí
1ú Iolrathabharfaimisgo dtugaimidtugaimis
2ú Iolrathabharfadh sibhgo dtuga sibhtugaigí
3ú Iolrathabharfaidísgo dtuga siadtugaidís
Saorbhriatharthabharfaígo dtugtartugtar

Tábla 5W: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair tar #

Ainm Briathartha: teacht  |  Aidiacht Bhriathartha: tagtha

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir ChaiteAn Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathatagaimtháinig méthagainntiocfaidh mé
2ú Uathatagann tútháinig túthagtátiocfaidh tú
3ú Uathatagann sé/sítháinig sé/síthagadh sé/sítiocfaidh sé/sí
1ú Iolratagaimidthángamarthagaimistiocfaimid
2ú Iolratagann sibhtháinig sibhthagadh sibhtiocfaidh sibh
3ú Iolratagann siadtháinig siadthagaidístiocfaidh siad
Saorbhriathartagtarthángthasthagtaítiocfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uathathiocfainngo dtaga métagaim
2ú Uathathiocfágo dtaga tútar
3ú Uathathiocfadh sé/sígo dtaga sé/sítagadh sé/sí
1ú Iolrathiocfaimisgo dtagaimidtagaimis
2ú Iolrathiocfadh sibhgo dtaga sibhtagaigí
3ú Iolrathiocfaidísgo dtaga siadtagaidís
Saorbhriatharthiocfaígo dtagtartagtar

Tábla 5X: Na Briathra Neamhrialta – Réimniú an Bhriathair téigh #

Ainm Briathartha: dul  |  Aidiacht Bhriathartha: dulta

An Modh Táscach

PearsaAn Aimsir LáithreachAn Aimsir Chaite (Neamhspleách)An Aimsir Chaite (Spleách)An Aimsir GhnáthchaiteAn Aimsir Fháistineach
1ú Uathatéimchuaigh méní dheachaigh méthéinnrachaidh mé
2ú Uathatéann túchuaigh túní dheachaigh túthéiteárachaidh tú
3ú Uathatéann sé/síchuaigh sé/síní dheachaigh sé/síthéadh sé/sírachaidh sé/sí
1ú Iolratéimidchuamarní dheachamarthéimisrachaimid
2ú Iolratéann sibhchuaigh sibhní dheachaigh sibhthéadh sibhrachaidh sibh
3ú Iolratéann siadchuaigh siadní dheachaigh siadthéidísrachaidh siad
Saorbhriathartéitearchuathasní dheachthasthéitírachfar

Na Modhanna Eile

PearsaAn Modh CoinníollachAn Modh Foshuiteach LáithreachAn Modh Ordaitheach
1ú Uatharachainngo dté météim
2ú Uatharachfágo dté tútéigh
3ú Uatharachadh sé/sígo dté sé/sítéadh sé/sí
1ú Iolrarachaimisgo dtéimidtéimis
2ú Iolrarachadh sibhgo dté sibhtéigí
3ú Iolrarachaidísgo dté siadtéidís
Saorbhriatharrachfaígo dtéiteartéitear

5.5 An tAinm Briathartha #

5.5.1 Ainmneacha Briathartha sa Chéad Réimniú #

Sa tábla thíos, taispeántar na cineálacha éagsúla ainmneacha briathartha atá sa chéad réimniú.

Tábla 5Y: Ainmneacha Briathartha – An Chéad Réimniú #

TréithSamplaí
An deireadh -(e)adhblaiseadh, briseadh, ceapadh, glanadh, meascadh, pósadh
Leathnú ar an bhfréamh agus an deireadh -adhbualadh, fáscadh, loscadh, rúscadh, troscadh
Leathnú ar an bhfréamhbrath, cumasc, cur, gol, lot, siúl, toirmeasc, tomhas
Ionann is an fhréamhamharc, crith, díol, fás, íoc, ól, ríomh, scríobh, teagasc, teip
An deireadh -áilfágáil, féadachtáil, gabháil, maireachtáil, tógáil
-t a chur leis an bhfréamhadhaint, baint, ceilt, deighilt, meilt, roinnt
An deireadh -(e)amhbuaireamh, caitheamh, fónamh, léamh, seasamh, téamh
An deireadh -(e)anairleacan, leagan, ligean, teilgean, tionlacan, tréigean
An deireadh -chanathnuachan, beochan, buíochan, buachan, cruachan
An deireadh -(e)achtéisteacht, fanacht, gluaiseacht
An deireadh -imdruidim, léim, titim
An deireadh -úintcreidiúint, feiliúint, giniúint, leanúint, oiliúint
Guta fada nó défhoghar (fréamh a chríochnaíonn ar -igh, -ígh)bá, brú, cloí, dlí, feo, guí, lí, lua, meá, ní, plé, reo, sleá, sní, sú, suí, trá, treá
Ainmneacha briathartha eilebleán, faire, fóirithint, iarraidh, screadach, seinm, tuiscint

5.5.2 Ainmneacha Briathartha sa Dara Réimniú #

Sa tábla thíos, taispeántar na cineálacha éagsúla ainmneacha briathartha atá sa dara réimniú.

Tábla 5Z: Ainmneacha Briathartha – An Dara Réimniú #

TréithSamplaí
An deireadh -(i)úachoimriú, bailiú, cabhrú, daingniú, eagrú, fuarú, gríosú, oibriú
An deireadh -aícónaí, corraí, eachtraí, fafraí, ionsaí
An deireadh -íachainí, éirí, impí, taithí
-t a chur leis an bhfréamhaithint, bagairt, cosaint, eitilt, fógairt, imirt, oscailt, seachaint
Leathnú ar an bhfréamhceangal, cogar, freastal, iompar, rómhar, soláthar, taisteal
An deireadh -(e)amháireamh, cúiteamh, éileamh, iomramh, machnamh, smaoineamh
An deireadh -(e)achceannach, cnuasach, eiteach, réiteach, taifeach
An deireadh -(e)achtaoireacht, dúiseacht, fortacht, imeacht, tairngreacht
An deireadh -áiladmháil, athchúrsáil, teagmháil
An deireadh -aíochtmarcaíocht, ráthaíocht, tóraíocht
Ainmneacha briathartha eiledamhsa, dúchan, eisiúint, insint, tiúchan

5.6 Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha #

5.6.1 An Ginideach #

(a) Is ionann foirm de ghnáth do ghinideach an ainm bhriathartha agus don aidiacht bhriathartha sna cásanna a léirítear sa tábla thíos:

Tábla 5AA: Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha – Ginideach an Ainm Bhriathartha ar Aon Fhoirm leis an Aidiacht Bhriathartha #

TréithAinm BriatharthaFoirm an Ghinidigh
Ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -(e)adhbearradh
cáineadh
folcadh
moladh
scian bhearrtha
rún cáinte
dabhach folctha
dán molta
Ainmneacha briathartha aonsiollacha a chríochnaíonn ar ghuta fada nó ar dhéfhogharcló
reo
sú
leabhar clóite
uachtar reoite
páipéar súite
Ainmneacha briathartha ilsiollacha a chríochnaíonn ar ghuta fadacónaí
éalú
ionsaí
áit chónaithe
bealach éalaithe
lucht ionsaithe
Ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -ilt, -in(g)t (ach amháin -áint, -úint), -irtcuimilt
cosaint
labhairt
barr cuimilte
gléas cosanta
deis labhartha
Roinnt ainmneacha briathartha firinscneacha a chríochnaíonn ar chonsan leathancoimeád
léamh
scríobh
fear coimeádta
lucht léite
an focal scríofa
Corrainm briathartha eilebruith
druidim
práta bruite
dorn druidte

Nóta: Níl gnáthghinideach de réir ceann de na díochlaontaí (féach 3.3.4) ar ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -(e)adh nó a chríochnaíonn ar ghuta fada, e.g., bearradh, cló, cónaí.

(b) Is é ginideach an ainmfhocail, de réir an díochlaonta lena mbaineann, a bhíonn–

(i) ar ainmneacha briathartha áirithe:

Tábla 5BB: Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha – Ainmneacha Briathartha Áirithe #

TréithAinm BriatharthaFoirm an Ghinidigh
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2)gol
machnamh
fonn goil
ag déanamh a machnaimh
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2)fóirithintfoireann fóirithinte
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh, i gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -áil, -aíl, -áint, -úint, -cht agus corrainm briathartha eile (féach 2.4.2)admháil
dúiseacht
iomáint
lúbarnaíl
oiliúint
díolaim
éag
tuiscint
páipéar admhála
clog dúiseachta
foireann iomána
le teann lúbarnaíola
coláiste oiliúna
fear díolama
ar chúl éaga
bua tuisceana

(ii) ar ghnáth-ainmfhocail a úsáidtear chun feidhmeanna de chuid ainm briathartha a dhéanamh ach nach dtéann réimniú briathair thairis sin orthu:

Tábla 5CC: Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha – Gnáth-Ainmfhocail a úsáidtear chun Feidhmeanna de chuid Ainm Briathartha a dhéanamh #

TréithAinm BriatharthaFoirm an Ghinidigh
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2)ag magadh
ag seanchas
cúis mhagaidh
fear seanchais
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2)ag báisteach
ag fearthainn
cuma bháistí
fuadar fearthainne
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh, i gcásanna ina gcuirtear foirceann leis an mbun-ainmfhocal, e.g., bádóir, bádóireacht; peata, peataireacht agus i gcás corrainm briathartha eile (féach 2.4.2)ag bádóireacht
ag peataireacht
ag bradaíl
ag feadaíl
cumann bádóireachta
an iomarca peataireachta
bó bhradaíola
port feadaíola

Nóta: Níl foirm don aidiacht bhriathartha ar ainmneacha briathartha de na cineálacha sin atá luaite in (b)(ii). Tá foirm na haidiachta briathartha in easnamh freisin ar ghnáthainmneacha briathartha áirithe, e.g., achainí, uair na hachainí; fónamh, fear fónaimh; gol, racht goil; guí, faoi bhrí na guí; maireachtáil, slí mhaireachtála.

(iii) ar na hathleaganacha atá ar mhórán ainmneacha briathartha chun leanúnachas, minicíocht, teibíocht, toradh nó gníomh a chur in iúl:

Tábla 5DD: Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha – Athleaganacha ar Ainmneacha Briathartha #

TréithAinm BriatharthaFoirm an Ghinidigh
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2)gearradh / gearrthach
leagan / leagáiste
léamh / léitheoireacht
poll gearrthaigh
cáin leagáiste
ábhar léitheoireachta
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2)briseadh / brisíl
bualadh / bualfartach
ceannach / ceannacht
ag déanamh brisíle
fuaim bualartaí
cúrsaí ceannachta
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh (féach 2.4.2)feannadh / feannaireacht
foghlaim / foghlaimeoireacht
goid / gadaíocht
obair fheannaireachta
ceird na foghlaimeoireachta
ag déanamh gadaíochta

(c) Tá roinnt ainmneacha briathartha ann a bhfuil dhá fhoirm orthu sa ghinideach – foirm na haidiachta briathartha agus foirm de réir ceann de dhíochlaontaí na n-ainmfhocal:

Tábla 5EE: Díochlaonadh Ainmneacha Briathartha a bhfuil Dhá Fhoirm orthu sa Ghinideach – Foirm de réir Ceann de na Díochlaontaí #

TréithAinm BriatharthaFoirm an Ghinidigh de réir Ceann de na Díochlaontaí
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (formhór na n-ainmneacha briathartha firinscneacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan) (féach 2.2.2)brath
ceannach
comhrac
gearán
iompar
tochas
lucht braith
árthach ceannaigh
céile comhraic
cúis ghearáin
gléas iompair
cuaille tochais
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (beagán ainmneacha briathartha baininscneacha) (féach 2.3.2)aithris
breith
insint
léim
titim
úsáid
cóir aithrise
lá breithe
an sórt insinte
ag caitheamh léime
fonn titime
easpa úsáide
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh (ainmneacha briathartha baininscneacha a chríochnaíonn ar -chan agus crith, foghlaim, íoc, reic, rith, seinm, slad, snámh, sníomh, tairiscint, tál, trácht, triall, troid, tuiscint) (féach 2.4.2)beochan
crith
foghlaim
íoc
reic
rith
seinm
sníomh
trácht
troid
deoch bheochana
galar creatha
aos foghlama
fear íoca
stalla reaca
ligean reatha
lucht seanma
fearsaid sníomha
brú tráchta
babhta troda

(i) Is í foirm na haidiachta briathartha a úsáidtear nuair atá cuspóir ag gabháil leis an ainm briathartha.

(ii) Is í an fhoirm eile a úsáidtear nuair is feidhm ainmfhocail nó feidhm aidiachta a bhíonn ag an ainm briathartha.

Tábla 5FF: Díochlaonadh Ainmneacha Briathartha a bhfuil Dhá Fhoirm orthu sa Ghinideach – Foirm na hAidiachta Briathartha agus Foirm de réir Ceann de na Díochlaontaí #

Ainm BriatharthaGinideach – Foirm na hAidiachta BriatharthaGinideach – Foirm de réir Ceann de na Díochlaontaí
brathfear a bhraitelucht braith
ceannachfear ceannaithe na mbeithíochárthach ceannaigh
déanfear déanta brícísórt déanaimh
insintfear inste scéilan sórt insinte
íoclá íoctha na rátaífear íoca
iompartar éis a iomparthagléas iompair
óllucht ólta poitínboladh óil
úsáidmodh a úsáidteeaspa úsáide

5.6.2 An tIolra #

Tá roinnt ainmneacha briathartha ann a úsáidtear mar ghnáth-ainmfhocail freisin. Bíonn foirm iolra orthu sin de réir an díochlaonta lena mbaineann siad.

  • (a) I gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -(e)adh, is gnách -taí (-tí) a chur in ionad an -(e)adh más -ch, -d, -l, -ll, -n, -rr, -s nó -t is críoch don fhréamh, agus -thaí (-thí) más consan eile is críoch di, e.g., baisteadh, baistí; casadh, castaí; cinneadh, cinntí; moladh, moltaí; pósadh, póstaí; tarscaoileadh, tarscaoiltí; bloscadh, bloscthaí; colscaradh, colscarthaí; crapadh, crapthaí; loscadh, loscthaí; madhmadh, madhmthaí; scríobadh, scríobthaí; speireadh, speirthí; tíolacadh, tíolacthaí, nó corruair -teacha, -thacha, e.g., filleadh, fillteacha; gearradh, gearrthacha.
  • (b) I gcás ainmneacha briathartha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(i)ú, cuirtear -(u)ithe in ionad an -(i)ú, e.g., athrú, athruithe; ceartú, ceartuithe; cruinniú, cruinnithe; fiosrú, fiosruithe; míniú, mínithe; ordú, orduithe; scrúdú, scrúduithe; toiliú, toilithe.
  • (c) I gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -áil, leathnaítear an l agus cuirtear -acha leis, e.g., admháil, admhálacha; ofráil, ofrálacha.
  • (d) I gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -cht, cuirtear -aí leo, e.g., gluaiseacht, gluaiseachtaí, agus cuirtear -í le hainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -lt, -nt, -rt, e.g., bagairt, bagairtí; creidiúint, creidiúintí; oscailt, oscailtí; tairiscint, tairiscintí.
  • (e) I gcás ainmneacha briathartha aonsiollacha a chríochnaíonn ar ghuta, cuirtear -nna nó, corruair, -ite leo, e.g., breo, breonna; brú, brúnna; cló, clónna; dó, dónna; liú, liúnna; meá, meánna; sú, súnna; crú, crúite; rá, ráite; sá, sáite.

5.7 An Aidiacht Bhriathartha #

5.7.1 Réimíreanna leis an Aidiacht Bhriathartha #

Úsáidtear na réimíreanna do-, in-, so- le foirm na haidiachta briathartha chun rangabhálacha a dhéanamh, e.g., dochoiscthe, dofheicthe, doghluaiste, dothuigthe, indéanta, inscrúdaithe, sofheicthe, sofhoghlamtha, sophacáilte. (Féach 4.12 le haghaidh tuilleadh eolais ar an aidiacht bhriathartha.)

✓Nasc cóipeáilte!