Noda agus Mínithe Gramadaí
Abbreviations & Grammatical Definitions
Noda #
Seo a leanas na noda (giorrúcháin) a úsáidtear tríd an téacs:
| Nod | Míniú |
|---|---|
| ar lean. | ar leanúint |
| bain. | baininscneach |
| fir. | firinscneach |
| gin. | tuiseal ginideach |
| gin. iol. | tuiseal ginideach iolra |
| iol. | iolra |
| sb. | saorbhriathar |
| tabh. | tuiseal tabharthach |
| u. | uatha |
| ( ) | féadtar focail faoi lúibíní cruinne i lár sampla a úsáid nó a fhágáil ar lár |
Mínithe Gramadaí #
Liosta aibítreach de na téarmaí teicniúla agus coincheapa gramadaí a luaitear sa Chaighdeán Oifigiúil:
a as do #
Tagairt don mhír a a dhíorthaítear as do, e.g., rud a dhéanamh.
abairt chopaileach #
Abairt ina gceanglaítear an t-ainmní leis an bhfaisnéis, e.g., ba cheoltóir é; is fada liom uaim í.
abairtín dobhriathartha #
Abairtín a bhfuil feidhm dhobhriathair aige, e.g., chríochnaigh siad ar deireadh; níl sé ar fáil.
aidiacht #
Focal a cháilíonn ainmfhocal nó forainmneach, e.g., an carr dearg; an bosca mór; tá sé fliuch.
ainm briathartha #
Focal a bhfuil feidhm ainmfhocail agus feidhm bhriathair araon aige, e.g., deireadh na heitilte, ag eitilt; foghlaim a fháil, ag foghlaim.
ainm dílis #
Ainm duine nó áite áirithe, e.g., Liam; Éire.
ainmfhocal #
Focal a úsáidtear chun tagairt do dhuine nó d’áit nó do rud nó d’idé, e.g., bean; bóthar; camán; díograis.
ainmní #
An príomh-ainmfhocal (nó a chothrom) in abairt, e.g., cheannaigh Nuala mála nua; tá páipéar ar an mbord; canfaidh sé amhrán.
clásal #
Frása atá nasctha le frása eile, e.g., chuaigh sí chun na hoifige [agus thosaigh sí ag obair]; [tá an lá tirim] ach níl sé te.
clásal coibhneasta #
Clásal ina bhfuil mír choibhneasta nó ina bhfuil foirm choibhneasta den bhriathar, e.g., sin í an cailín a dhún an doras ar maidin; cá bhfuil an bhróg nár ghlan tú inné?
consan caol #
Consan ar e nó i an guta is cóngaraí dó.
consan inséimhithe #
Consan ar féidir séimhiú a chur air – b, c, d, f, g, m, p, s (ach amháin i gcás sc-, sf-, sm-, sp-, st- agus sv-) agus t.
consan inuraithe #
Consan ar féidir urú a chur air – b, c, d, f, g, p agus t.
consan leathan #
Consan ar a, o nó u an guta is cóngaraí dó.
cuspóir #
Ainmfhocal (nó a chothrom) a sheasann do dhuine (nó rud) ar a ndéantar gníomhú, e.g., léigh mé leabhar; tá an leabhar léite agam; léigh mé é.
díspeagadh #
Iarmhír a dhéanann athrú beag ar ainmfhocal, e.g., -ín; ainmfhocal a bhfuil iarmhír den saghas sin curtha leis, e.g., buachaillín.
dobhriathar #
Focal nó grúpa focal a cháilíonn focal eile nach ainmfhocal ná forainmneach é, e.g., rith sé go tapa; bhí sé mall go leor; bhí sí thuas beagnach nuair a thit sí.
dobhriathar aidiachtach #
Dobhriathar a bhfuil foirm aidiachta aige (ar lorg go nó gan go), e.g., ní thagann sí minic go leor; bhí sé díreach ag éirí; d’iarr sí air labhairt go cruinn.
fochlásal #
Clásal atá spleách ar an bpríomhchlásal lena mbaineann, e.g., chuala mé scéal nuair a bhí mé óg.
fochlásal réamhfhoclach #
Fochlásal a thosaíonn ar réamhfhocal, e.g., chun na bainise; ó dhaltaí scoile; leis an Roinn.
forainmneach réamhthagrach #
Forainmneach a thagann roimh an ní dá bhfuil sé ag tagairt, e.g., tá a fhios agam gurb ise a rinne é; ba mhaith liom a rá go bhfuilim an-bhuíoch díbh.
feidhm aidiachtach #
Feidhm arb ionann é agus feidhm aidiachta, is é sin le rá, ainmfhocal nó forainmneach a cháiliú, e.g., pingin ar bith; turas ar an Afraic.
frása réamhfhoclach #
Frása beag (ina bhfuil dhá fhocal, de ghnáth) a thosaíonn ar réamhfhocal, e.g., ar bith; ar leith; den scoth; in aisce.
ginideach rannaíoch #
Ginideach a cháilíonn ainmfhocal cainníochta nó páirte, e.g., roinnt aráin; mo chuid eolais; tuilleadh siúcra.
iartheachtaí #
Forainmneach, lena n-áirítear aidiacht shealbhach, lena dtagraítear siar don réamhtheachtaí i gclásal coibhneasta indíreach, e.g., sin é an fear a bhfuil an carr aige.
infhilleadh #
Foirceann focail a athrú chun feidhmeanna éagsúla an fhocail a thaispeáint, e.g., amhrán, amhráin; beag, bige; can, canaigí.
lom #
Sna huimhreacha pearsanta, gan ainmfhocal ar a lorg.
príomhchlásal #
Clásal nach bhfuil spleách ar aon chlásal eile, e.g., chuala mé scéal nuair a bhí mé óg.
réamhfhocal comhshuite #
Frása réamhfhoclach ar leith a bhfuil brí mar aonad leis agus arb é réamhfhocal + ainmfhocal is múnla dó de ghnáth, e.g., ar nós; d’ainneoin; thar ceann. Is réamhfhocal comhshuite é frása réamhfhoclach den mhúnla sin má tá brí eile leis an ainmfhocal i gcomhthéacs eile, mar shampla, is réamhfhocal comhshuite é i gcás sa bhrí más rud é; ní réamhfhocal comhshuite i gcás sa bhrí i mála, in imeachtaí dlí.
réamhfhocal simplí #
Focal a chuirtear roimh ainmfhocal nó roimh fhorainmneach chun an bhaint atá aige le focal eile san abairt a léiriú, e.g., bhuail mé le hÁine; chuir sé fáilte roimh na haíonna.
réamhtheachtaí #
Focal nó frása i bpríomhchlásal a thagann go díreach roimh an mír choibhneasta, e.g., na mná a bhí ag caint.
réimír threise #
Mír a thagann roimh fhocal chun béim a leagan air, e.g., tá sé an-chairdiúil; an-pheileadóir is ea í.
tabharthach rannaíoch #
An múnla réamhfhocal + tabharthach, a úsáidtear in ionad an ghinidigh rannaíoch, e.g., roinnt den arán; beirt de na páistí; cuid d’airgead Thomáis.