Na hAthruithe Tosaigh
Caibidil 10: Initial Mutations
10.1 Ginearálta #
Is é is athrú tosaigh ann athrú a dhéantar ar thús focail mar gheall ar inscne, tuiseal, aimsir nó cúinsí eile gramadaí. Áirítear ar na hathruithe tosaigh an séimhiú, an t-urú, t roimh ghuta, t roimh s, h roimh ghuta agus d’ roimh ghuta nó roimh fh-. Tugtar míniú anseo ar úsáid na n-athruithe tosaigh, lena n-áirítear an séimhiú ar ainmfhocal éiginnte i ndiaidh ainmfhocal baininscneach agus an séimhiú ar ainmfhocal éiginnte i ndiaidh ainmfhocal san iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol.
10.1.1 Sainmhíniú agus Consain Inséimhithe #
Is iad seo na consain inséimhithe: b, c, d, f, g, m, p, s (ach amháin i gcás sc-, sf-, sm-, sp-, st- agus sv-), t.
10.2 Séimhiú ar an Ainmfhocal #
Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal sna cásanna seo a leanas.
10.2.1 I nDiaidh an Ailt #
Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh an ailt (mura d, t nó s an túschonsan):
- (a) san ainmneach uatha baininscneach, e.g., an chathair; an ghloine; an fhuascailt:
- Tá an bhean ag canadh.
- Ar dhún sé an fhuinneog?
- (b) sa ghinideach uatha firinscneach, e.g., mac an fhir; geata an choláiste:
- Cad a tharla do bhronntanas an pháiste i ndiaidh na cóisire?
- Ba ghá dom imeacht roimh dheireadh an chluiche.
- (c) sa tabharthach uatha, firinscneach agus baininscneach, i roinnt cásanna ina ngabhann réamhfhocal leis an alt de réir an Chórais Lárnaigh, e.g., den chapall (féach 1.4); nó i gCóras an tSéimhithe, e.g., ar an chapall (féach 1.7):
- Mheallfadh sí an t-éan den chrann.
- Tugadh maoiniú breise don chuideachta.
10.2.2 I nDiaidh na Míre Gairmí #
Cuirtear séimhiú i ndiaidh na míre gairmí san uatha agus san iolra, firinscneach nó baininscneach:
- A Sheáin, a chara, cuir an glaoch sin ort féin.
- Tar isteach, a bhuachaill.
- A mháthair, an dtiocfaidh tú liom?
- Éistigí liom, a fheara!
- A chairde ghaoil, tá fáilte romhaibh.
10.2.3 I nDiaidh Aidiachtaí Áirithe #
Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh:
- (a) na n-aidiachtaí sealbhacha uatha mo, do, agus a (firinscneach):
- Bhí an madra ag tafann ar mo mháthair.
- Tabhair do mhála do d’athair.
- Chaill Séamas a mhála.
- (b) na haidiachta rannaí uile (féach 4.10):
- Bhí gach uile dhuine i láthair.
- (c) na haidiachta éiginnte aon (ach amháin roimh d, t, s):
- Níl aon bhreith air sin anois.
- Ní fhaca mé aon fhear ann.
10.2.4 I nDiaidh Uimhreacha Áirithe #
Cuirtear séimhiú ar ainmfhocal uatha i ndiaidh na n-uimhreacha aon, céad, dhá, trí, ceithre, cúig, sé (féach 9.3):
- Cheannaigh sé aon leabhar amháin.
- Thóg an chéad fhear an duais.
- Tá dhá chat agus trí mhadra sa teach.
- Chonaic mé ceithre bhád, cúig chrann, agus sé fhuinneog.
10.2.5 I nDiaidh Réamhfhocail Shimplí Áirithe #
Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh na réamhfhocal simplí de, do, faoi, ionsar, mar, ó, roimh, trí, agus um (mura b, m, p an túslitir), agus i ndiaidh ar, gan, idir, thar i gcásanna áirithe (féach 6.1):
- Bain an clog de bhalla an tseomra.
- Thug sé an bronntanas do mháthair an bhuachalla.
- Chuaigh an cat faoi chathaoir.
- D’fhan sí ó mhaidin go hoíche.
- Bí réidh roimh mheán oíche.
- Shiúil sé trí choill dhorcha.
- D’fhanamar le chéile um Cháisc.
10.2.6 I nDiaidh Réamhfhocal Comhshuite #
Séimhítear ainmfhocal cinnte (féach 3.1) i ndiaidh réamhfhocal comhshuite:
- Tháinig sé in aice Bhaile Átha Cliath.
- D’imigh siad ar feadh mhí na Nollag.
- Bhí sé os comhair Sheáin.
10.2.7 I nDiaidh Ainmfhocal Baininscneach #
Má tá ainmfhocal éiginnte sa ghinideach ag cáiliú ainmfhocal baininscneach uatha, cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal sa ghinideach:
- cloch shneachta
- tuarascáil pharlaiminte
- fuinneog ghloine
- scian phóca
10.2.8 I nDiaidh Ainmfhocal san Iolra a chríochnaíonn ar Chonsan Caol #
Má tá ainmfhocal éiginnte sa ghinideach ag cáiliú ainmfhocal iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol, séimhítear é:
- éin chlóis
- ceadúnais ghnó
- báid sheoil
- crainn thorthaí
10.2.9 I nDiaidh Ainmfhocal atá sa Ghinideach #
Ní shéimhítear ainmfhocal éiginnte atá sa ghinideach i ndiaidh ainmfhocal atá sa ghinideach cheana féin (dúnadh ginidigh), e.g., doras theach scoile.
10.2.10 Ar Ainmfhocal Cinnte i nDiaidh Ainmfhocal Eile #
Séimhítear ainmfhocal cinnte sa ghinideach (ainm dílis nó ainmfhocal a bhfuil aidiacht shealbhach roimhe) i ndiaidh ainmfhocal eile:
- Cuan Bhaile Átha Cliath
- doras Theach an Phiarsaigh
- hata Sheáin
- carr m’athar
10.2.11 I Sloinnte #
Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh Mhic, Mhig, Ní, Nic, Nig, Uí, agus i ndiaidh Mac (Mag) i gcásanna áirithe:
- Úna Nic Shuibhne
- Isibéal Nig Fhloinn
- Máire Uí Cheallaigh
- Pádraig Mac Mathúna
10.2.12 Sa Chomhfhocal #
Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal, e.g., dea-cháil; deargbuile; rósghairdín; ardmhéara.
10.2.13 I nDiaidh na Copaile #
Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh fhoirmeacha na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:
- Ba mheicneoir é.
- Nár cheoltóir maith é?
- Ba dhóigh leis gur ghadaí é.
10.2.14 Cásanna Gan Séimhiú #
Ní shéimhítear ainmfhocal sna cásanna sonraithe in 10.5.
10.3 Séimhiú ar an Aidiacht #
10.3.1 I nDiaidh Ainmfhocail #
Séimhítear túschonsan an aidiachta cáilíochta sna cásanna seo a leanas:
- (a) i ndiaidh ainmfhocal baininscneach san ainmneach, tabharthach nó gairmeach uatha:
- feoil bhlasta
- leis an mbean cháiliúil
- a ghirseach chiúin
- (b) i ndiaidh ainmfhocal firinscneach sa ghinideach nó sa ghairmeach uatha:
- úinéir an chapaill ghlais
- a éin bhig
- (c) i ndiaidh ainmfhocal san ainmneach nó tabharthach iolra má chríochnaíonn an t-ainmfhocal ar chonsan caol:
- scamaill mhóra dhubha
- lipéid shothuigthe
- (d) i ndiaidh ainmfhocal uatha a bhfuil an uimhir dhá roimhe:
- dhá ghadhar fhíochmhara
- dhá chat thanaí
- (e) i ndiaidh na mbunuimhreacha trí go sé:
- trí fhuinneog mhóra
- cúig bhád bheaga
10.3.2 Roimh Ainmfhocal #
Nuair a thagann aidiacht roimh ainmfhocal:
- (a) séimhítear an t-ainmfhocal i ndiaidh na réamaidiachta, e.g., drochdhuine; seanbhean; ardfhear.
- (b) séimhítear an réamaidiacht féin de réir ghnáthrialacha an ailt agus an réamhfhocail, e.g., an tseanbhean; don tseanfhear.
10.3.3 Ar dhá agus ar dháréag #
Bíonn séimhiú ar na haidiachtaí dhá agus dháréag, e.g., dhá bhróg; Bhí dháréag i láthair.
10.3.4 Ar déag agus ar fichead #
- (a) Bíonn séimhiú ar déag i ndiaidh dó agus i ndiaidh ainmfhocal uatha a chríochnaíonn ar ghuta, e.g., a dó dhéag; cúig bhó dhéag.
- (b) Bíonn séimhiú ar fichead i ndiaidh ainmfhocal iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol, e.g., trí cinn fhichead.
10.3.5 Sa Chomhfhocal #
Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal aidiachtach, e.g., beagmhaith; fíordheas; ollmhór.
10.3.6 I nDiaidh na Copaile #
Cuirtear séimhiú ar an aidiacht i ndiaidh na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:
- Ba dheas an lá é.
- Nár dhona an scéal é?
- Níor cheart é sin a dhéanamh.
10.4 Séimhiú ar an mBriathar #
10.4.1 Séimhiú ar an mBriathar Neamhspleách #
Séimhítear an briathar neamhspleách san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:
- Mhol sé an obair.
- Bhriseadh sí na rialacha go minic.
- Shábhálfadh sé airgead dá bhféadfadh sé.
10.4.2 Séimhiú ar an mBriathar Spleách #
Séimhítear an briathar spleách i ndiaidh na míreanna seo a leanas:
- (a) an mhír dhiúltach ní:
- Ní mholann sé an plean.
- Ní bhrisfidh sé an fhuinneog.
- (b) an mhír choibhneasta dhíreach a:
- an fear a mholann an plean
- an bhean a bhris an fhuinneog
- (c) an mhír cheisteach dhiúltach nach:
- Nach mholann sé an plean?
- (d) míreanna na haimsire caite ar, níor, nár, gur, sular:
- Ar mhol sé an obair?
- Níor bhris sé an fhuinneog.
- Dúirt sé gur mhol sé é.
- (e) an cónasc má:
- Má mholann sé é, déanfaimid é.
10.4.3 Briathra san Fhoirm Shaor #
Ní shéimhítear an fhoirm shaor san aimsir chaite, e.g., moladh an fear; briseadh an fhuinneog.
10.5 Séimhiú ar an bhForainmneach #
10.5.1 I nDiaidh an Réamhfhocail ó #
Cuirtear séimhiú ar na forainmnigh thaispeántacha seo agus sin i ndiaidh an réamhfhocail ó, e.g., ó shin; ó shoin i leith.
10.5.2 Gan Séimhiú ar Fhorainmnigh #
Ní shéimhítear na forainmnigh phearsanta ná na forainmnigh cheisteacha i ndiaidh réamhfhocal ná i ndiaidh míreanna a chuireann séimhiú ar ainmfhocail, e.g., gan sinn; mar sibh; idir mé agus tú; cá; cé.
10.6 Urú ar an Ainmfhocal #
Cuirtear urú ar an ainmfhocal sna cásanna seo a leanas:
10.6.1 I nDiaidh an Ailt #
Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh an ailt:
- (a) sa ghinideach iolra:
- leabhair na bpáistí
- costas na gcarranna
- teach na bhfear
- (b) sa tabharthach uatha i gcóras an uraithe (an Córas Lárnach nó Córas an Uraithe):
- ar an mbord
- ag an bhfuil
- leis an gcat
10.6.2 I nDiaidh na nAidiachtaí Sealbhacha san Iolra #
Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh ár, bhur, a (iolra):
- ár dteach
- bhur gcarr
- a mbaile
10.6.3 I nDiaidh Uimhreacha Áirithe #
Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh na mbunuimhreacha seacht, ocht, naoi, deich:
- seacht gcapall
- ocht mbád
- naoi dteach
- deich gceist
10.6.4 I nDiaidh Réamhfhocail Shimplí Áirithe #
Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh an réamhfhocail i:
- i dteach
- i gcarr
- i mbád
- i bPáras
10.6.5 I nDiaidh cá #
Cuirtear urú ar an ainmfhocal sa fhrása seanbhunaithe cá bhfad.
10.6.6 Eisceachtaí don Urú #
Ní chuirtear urú ar an ainmfhocal tar éis réamhfhocal simplí mura leanann an t-alt é (ach amháin i gcás i).
10.7 Urú ar an Aidiacht #
10.7.1 I nDiaidh Ainmfhocal sa Ghinideach Iolra #
Cuirtear urú ar an aidiacht a thagann i ndiaidh ainmfhocal iolra sa ghinideach a bhfuil urú air féin, e.g., na seacht mbád mbeag; lucht na gceithre gcat ndubh.
10.8 Urú ar an mBriathar #
10.8.1 San Fhochlásal Coibhneasta Indíreach #
Cuirtear urú ar an mbriathar san fhochlásal coibhneasta indíreach i ndiaidh na míreanna a, ar, ina, lena, etc.:
- an fear a bhfuil a mhac san ospidéal
- an áit a ndeachaigh sé
- an teach ina gcónaíonn siad
10.8.2 I nDiaidh Cónaisc agus Míreanna Áirithe #
Cuirtear urú ar an mbriathar i ndiaidh na gcónasc agus na míreanna seo a leanas:
- (a) go: Dúirt sé go dtiocfadh sé.
- (b) dá: Dá mbeadh an t-airgead agam, cheannóinn é.
- (c) mura: Mura dtagann sé, imeoidh mé.
- (d) an mhír cheisteach an: An dtuigeann tú an scéal?
- (e) an mhír cheisteach dhiúltach nach: Nach dtuigeann tú é?
- (f) an mhír dhiúltach chaite níor (i gcás briathra áirithe, e.g., ní bhfuair).
10.8.3 Briathra Neamhrialta #
Glacann briathra neamhrialta le hurú de réir na bpatrún céanna le gnáthbhriathra, e.g., go bhfeiceann sé; an ndearna tú?
10.9 t roimh Ghuta i ndiaidh an Ailt #
10.9.1 Rialacha t roimh Ghuta #
Cuirtear t- roimh ghuta i ndiaidh an ailt:
- (a) ar ainmfhocal firinscneach uatha san ainmneach:
- an t-arán
- an t-éan
- an t-uisce
- (b) ar an mbunuimhir aon agus ar an orduimhir ochtú:
- an t-aon duine
- an t-ochtú clár
10.9.2 Gan t- roimh Ghuta #
Ní chuirtear t- roimh ghuta:
- (a) ar ainmfhocal baininscneach san ainmneach uatha, e.g., an oíche; an áit.
- (b) ar ainmfhocal firinscneach sa ghinideach uatha, e.g., hata an athar.
- (c) ar ainmfhocal iolra, e.g., na héin; na húlla.
10.10 t roimh s i ndiaidh an Ailt #
10.10.1 Cásanna ina gCuirtear t roimh s #
Cuirtear t (gan fleiscín) roimh s a bhfuil guta nó l, n, r ina dhiaidh:
- (a) ar ainmfhocal baininscneach uatha san ainmneach nó sa tabharthach:
- an tsúil
- ar an tsráid
- leis an tsreang
- (b) ar ainmfhocal firinscneach uatha sa ghinideach:
- deireadh an tséasúir
- eochair an tsiopadóra
- geata an tsráidbhaile
10.10.2 Cásanna Gan t roimh s #
Ní chuirtear t roimh s a bhfuil consan eile ina dhiaidh (seachas l, n, r), e.g., an scoil; an spéir; an stáisiún; an sméar.
10.11 h roimh Ghuta – An tAinmfhocal #
Cuirtear h roimh ghuta ag tús ainmfhocail sna cásanna seo a leanas:
10.11.1 I nDiaidh an Ailt na #
Cuirtear h roimh ainmfhocal san ainmneach agus sa tabharthach iolra, agus sa ghinideach uatha baininscneach:
- na heitleáin
- faoi na hábhair
- ainm na háite
- tús na hoíche
10.11.2 I nDiaidh Uimhreacha Áirithe #
- (a) i ndiaidh na n-orduimhreacha (ach amháin céad):
- an dara háit
- an ceathrú halt
- (b) i ndiaidh na mbunuimhreacha trí, ceithre, cúig, sé i gcás uaire:
- trí huaire
- cúig huaire
10.11.3 I nDiaidh na Réamhfhocal le agus go #
- le hintinn mhaith
- le háthas
- go hAlasca
- ó cheann ceann go hAlbain
10.11.4 I nDiaidh an Fhorainmnigh Cheistigh cá #
- Cá háit a bhfuil tú ag dul?
- Cá huair a tháinig sé?
- Cá hiontas?
- Cá haois é?
10.11.5 I Sloinnte #
Cuirtear h roimh ainmfhocal a thosaíonn ar ghuta i ndiaidh Ó:
- Seán Ó hAodha
- Máire Ní hAodha
10.11.6 I nDiaidh Dé #
Cuirtear h roimh ghuta in Dé hAoine.
10.12 h roimh Ghuta – An Aidiacht agus an Dobhriathar #
10.12.1 I nDiaidh chomh, go, agus le #
Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh na míreanna dobhriathartha go agus chomh:
- go hálainn
- go hiontach
- chomh hard le crann
- chomh holc sin
10.12.2 I nDiaidh na hAidiachta Sealbhaí a (bain.) #
Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh na haidiachta sealbhaí a (baininscneach uatha):
- a hiníon
- a hathair
- a heochair
10.12.3 I nDiaidh na Míreanna a agus na i gCéimeanna Comparáide #
Cuirtear h roimh ghuta sa bhreischéim agus sa tsárchéim i gcásanna áirithe:
- níos hairde (i roinnt canúintí)
- is haoibhne
10.13 h roimh Ghuta – An Forainmneach #
10.13.1 I nDiaidh cé agus ní #
Cuirtear h roimh na forainmnigh phearsanta tríú pearsa é, í, iad:
- Cé hé an fear sin?
- Cé hí an bhean sin?
- Cé hiad na daoine sin?
- Ní hé sin an rud a dúirt mé.
- Ní hí Cáit an múinteoir.
- Ní hiad na scoláirí a bhí i gceist.
10.13.2 I nDiaidh le #
Cuirtear h roimh na forainmnigh thaispeántacha eo, in, iúd tar éis le:
- leis seo
- leis sin
10.14 h roimh Ghuta – An Briathar #
10.14.1 I nDiaidh na Míre Diúltaí ná san Ordaitheach #
Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh na míre diúltaí ná sa mhodh ordaitheach:
- Ná habair é sin!
- Ná himigh fós!
- Ná hól an t-uisce sin!
10.15 d’ roimh Ghuta nó fh- ag Tús Briathair #
10.15.1 Úsáid d’ san Aimsir Chaite, Ghnáthchaite agus sa Mhodh Coinníollach #
Cuirtear d’ roimh bhriathar a thosaíonn ar ghuta nó ar fh- móide guta:
- (a) san aimsir chaite neamhspleách:
- d’ith sé an t-arán
- d’oscail sí an doras
- d’fhan siad sa bhaile
- d’fhreagair sé an cheist
- (b) san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:
- d’itheadh sé
- d’íosfadh sé
- d’fhanfadh sí
- (c) i ndiaidh má:
- má d’fhreagair sé
- má d’fhan sé
10.16 Achoimre ar na hAthruithe Tosaigh #
Mar áis tagartha, tugtar achoimre anseo ar na cásanna ina gcuirtear séimhiú, urú, t roimh ghuta, t roimh s, h roimh ghuta, agus d’ roimh ghuta nó roimh fh- ar ainmfhocail, ar aidiachtaí, ar bhriathra agus ar fhorainmnigh.
10.16.1 Mórmhaitrís na nAthruithe Tosaigh #
Tábla 10A: Achoimre ar an Séimhiú #
| Catagóir | Cásanna ina gCuirtear Séimhiú | Samplaí |
|---|---|---|
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt an san ainmneach uatha baininscneach, sa ghinideach uatha firinscneach agus sa tabharthach uatha (10.2.1) | an bhean; hata an fhir; don chlár; sa pháirc |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na míre gairmí, uatha nó iolra (10.2.2) | a bhuachaill; a dhaoine uaisle |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na n-aidiachtaí sealbhacha mo, do, a (fir. uatha); i ndiaidh uile; i ndiaidh aon (10.2.3) | mo pheann; do chat; a ghuthán; gach uile dhuine; aon bhord |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na n-uimhreacha aon, céad, dhá, trí, ceithre, cúig, sé (10.2.4) | aon chailín amháin; an chéad bhróg; dhá mhadra; trí bhád |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na réamhfhocal de, do, faoi, ionsar, mar, ó, roimh, trí, um; agus ar, gan, idir, thar i gcásanna áirithe (10.2.5) | faoi bhord; um Cháisc; ar bhád; idir fhir agus mhná |
| Ainmfhocal | I ndiaidh réamhfhocal comhshuite más ainmfhocal cinnte é (10.2.6) | in aice Bhaile Átha Cliath; timpeall mhí na Nollag |
| Ainmfhocal | I ndiaidh ainmfhocal baininscneach sa ghinideach éiginnte (10.2.7) | cloch shneachta; tuarascáil pharlaiminte |
| Ainmfhocal | I ndiaidh ainmfhocal san iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol (10.2.8) | éin chlóis; ceadúnais ghnó |
| Ainmfhocal | I ndiaidh ainmfhocal atá san uatha nó san iolra más ainmfhocal cinnte sa ghinideach é (10.2.10) | Cuan Bhaile Átha Cliath; doras Theach an Phiarsaigh |
| Ainmfhocal | I sloinnte i ndiaidh Mhic, Mhig, Ní, Nic, Nig, Uí, agus Mac i gcásanna áirithe (10.2.11) | Úna Nic Shuibhne; Isibéal Nig Fhloinn |
| Ainmfhocal | An dara focal i gcomhfhocal (10.2.12) | dea-cháil; deargbuile; rósghairdín |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na copaile san aimsir chaite, ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.2.13) | Ba mheicneoir é; Nár cheoltóir maith é?; Ba dhóigh leis gur ghadaí é |
| Aidiacht | I ndiaidh ainmfhocal atá san ainmneach, tabharthach nó gairmeach uatha baininscneach; sa ghinideach nó gairmeach uatha firinscneach; san ainmneach nó tabharthach iolra má chríochnaíonn ar chonsan caol; nó i ndiaidh dhá nó trí go sé (10.3.1) | feoil bhlasta; leis an mbean cháiliúil; a ghirseach chiúin; úinéir an chapaill ghlais; a éin bhig; scamaill mhóra dhubha; dhá ghadhar fhíochmhara; trí fhuinneog mhóra |
| Aidiacht | Réamaidiacht ag gabháil le hainmfhocal (10.3.2) | laistigh de cheithre mhí; sa chúigiú háit |
| Aidiacht | Ar na haidiachtaí dhá agus dháréag (10.3.3) | dhá bhróg; Bhí dháréag i láthair |
| Aidiacht | Ar déag i ndiaidh guta agus ar fichead i ndiaidh consan caol (10.3.4) | a dó dhéag; cúig bhó dhéag; trí cinn fhichead |
| Aidiacht | An dara focal i gcomhfhocal aidiachtach (10.3.5) | beagmhaith; fíordheas; ollmhór |
| Aidiacht | I ndiaidh na copaile san aimsir chaite, ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.3.6) | ba dheas; nár dhona; níor cheart |
| Briathar | San aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.4.1) | mhol sé; bhriseadh sí; shábhálfadh sé |
| Briathar | I ndiaidh míreanna: ní, a (díreach), nach, ar, níor, nár, gur, sular, má (10.4.2) | ní mholann; an fear a mholann; nach dtiocfadh sé; ar mhol sé?; níor bhris; má mholann |
| Forainmneach | seo agus sin i ndiaidh an réamhfhocail ó (10.5.1) | ó shin; ó shoin i leith |
Tábla 10B: Achoimre ar an Urú #
| Catagóir | Cásanna ina gCuirtear Urú | Samplaí |
|---|---|---|
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt na sa ghinideach iolra (10.6.1) | na bpáistí; na gcarranna; na bhfear |
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt sa tabharthach uatha i gcóras an uraithe (10.6.1) | ar an mbord; ag an bhfuinneog; don gcrann |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na n-aidiachtaí sealbhacha san iolra ár, bhur, a (10.6.2) | ár dteach; bhur gcarr; a mbaile |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na mbunuimhreacha seacht, ocht, naoi, deich (10.6.3) | seacht gcapall; ocht mbád; naoi dteach; deich gceist |
| Ainmfhocal | I ndiaidh an réamhfhocail shimplí i (10.6.4) | i dteach; i gcarr; i mbád; i bPáras |
| Ainmfhocal | I ndiaidh cá sa fhrása seanbhunaithe (10.6.5) | cá bhfad |
| Aidiacht | I ndiaidh ainmfhocal iolra sa ghinideach a bhfuil urú air féin (10.7.1) | na seacht mbád mbeag; lucht na gceithre gcat ndubh |
| Briathar | San fhochlásal coibhneasta indíreach (10.8.1) | an áit a bhfuil sé; an fear a ndeachaigh a mhac ann |
| Briathar | I ndiaidh na gcónasc agus na míreanna: go, dá, mura, an, nach (10.8.2) | go dtiocfaidh sé; dá mbeadh; mura ndéanfaidh; an mbeidh?; nach n-ólann sé? |
Tábla 10C: Achoimre ar t roimh Ghuta #
| Catagóir | Cásanna ina gCuirtear t- roimh Ghuta | Samplaí |
|---|---|---|
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt an san ainmneach uatha firinscneach (10.9.1) | an t-arán; an t-eitleán; an t-uisce |
| Uimhir | Ar an mbunuimhir aon agus ar an orduimhir ochtú i ndiaidh an ailt (10.9.1) | an t-aon duine; an t-ochtú clár sa tsraith |
Tábla 10D: Achoimre ar t roimh s #
| Catagóir | Cásanna ina gCuirtear t roimh s | Samplaí |
|---|---|---|
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt an i gcás ainmfhocal baininscneach uatha san ainmneach nó sa tabharthach roimh s + guta nó sl-, sn-, sr- (10.10.1) | an tsúil; ar an tsráid; leis an tsreang |
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt an i gcás ainmfhocal firinscneach uatha sa ghinideach roimh s + guta nó sl-, sn-, sr- (10.10.1) | deireadh an tséasúir; eochair an tsiopadóra; geata an tsráidbhaile |
Tábla 10E: Achoimre ar h roimh Ghuta #
| Catagóir | Cásanna ina gCuirtear h roimh Ghuta | Samplaí |
|---|---|---|
| Ainmfhocal | I ndiaidh an ailt na sa ghinideach uatha baininscneach agus san ainmneach agus tabharthach iolra (10.11.1) | ainm na háite; na heitleáin; faoi na hábhair |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na n-orduimhreacha (ach amháin céad) agus i ndiaidh 3–6 le uaire (10.11.2) | an dara háit; an ceathrú halt; trí huaire |
| Ainmfhocal | I ndiaidh na réamhfhocal le agus go (go dtí) (10.11.3) | le hintinn mhaith; go hAlasca |
| Ainmfhocal | I ndiaidh an fhorainmnigh cheistigh cá (10.11.4) | Cá háit?; Cá huair?; Cá hiontas?; Cá haois é? |
| Ainmfhocal | I sloinnte i ndiaidh Ó (10.11.5) | Seán Ó hAodha |
| Ainmfhocal | I ndiaidh Dé in Dé hAoine (10.11.6) | Dé hAoine |
| Aidiacht / Dobhriathar | I ndiaidh na haidiachta sealbhaí a (bain. uatha) (10.12.2) | a hiníon; a hathair; a heochair |
| Aidiacht / Dobhriathar | I ndiaidh chomh agus go (10.12.1) | chomh hard; go hálainn; go hiontach |
| Forainmneach | Ar é, í, iad i ndiaidh cé agus ní (10.13.1) | Cé hé?; Cé hí?; Cé hiad?; Ní hé sin; Ní hí Cáit |
| Briathar | I ndiaidh na míre diúltaí ná sa mhodh ordaitheach (10.14.1) | Ná habair!; Ná himigh!; Ná hól! |
Tábla 10F: Achoimre ar d’ roimh Ghuta nó fh- #
| Catagóir | Cásanna ina gCuirtear d’ roimh Ghuta nó fh- | Samplaí |
|---|---|---|
| Briathar | San aimsir chaite neamhspleách (10.15.1) | d’fhreagair sé; d’imigh sí; d’oscail sé |
| Briathar | San aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.15.1) | d’fheiceadh sé; d’fhanfadh sí; d’aithneofaí í |
| Briathar | I ndiaidh an chónaisc má (10.15.1) | má d’fhreagair sé; má d’fheiceadh sé |