Na hAthruithe Tosaigh

Caibidil 10: Initial Mutations

10.1 Ginearálta #

Is é is athrú tosaigh ann athrú a dhéantar ar thús focail mar gheall ar inscne, tuiseal, aimsir nó cúinsí eile gramadaí. Áirítear ar na hathruithe tosaigh an séimhiú, an t-urú, t roimh ghuta, t roimh s, h roimh ghuta agus d’ roimh ghuta nó roimh fh-. Tugtar míniú anseo ar úsáid na n-athruithe tosaigh, lena n-áirítear an séimhiú ar ainmfhocal éiginnte i ndiaidh ainmfhocal baininscneach agus an séimhiú ar ainmfhocal éiginnte i ndiaidh ainmfhocal san iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol.

10.1.1 Sainmhíniú agus Consain Inséimhithe #

Is iad seo na consain inséimhithe: b, c, d, f, g, m, p, s (ach amháin i gcás sc-, sf-, sm-, sp-, st- agus sv-), t.

10.2 Séimhiú ar an Ainmfhocal #

Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal sna cásanna seo a leanas.

10.2.1 I nDiaidh an Ailt #

Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh an ailt (mura d, t nó s an túschonsan):

  • (a) san ainmneach uatha baininscneach, e.g., an chathair; an ghloine; an fhuascailt:
    • Tá an bhean ag canadh.
    • Ar dhún sé an fhuinneog?
  • (b) sa ghinideach uatha firinscneach, e.g., mac an fhir; geata an choláiste:
    • Cad a tharla do bhronntanas an pháiste i ndiaidh na cóisire?
    • Ba ghá dom imeacht roimh dheireadh an chluiche.
  • (c) sa tabharthach uatha, firinscneach agus baininscneach, i roinnt cásanna ina ngabhann réamhfhocal leis an alt de réir an Chórais Lárnaigh, e.g., den chapall (féach 1.4); nó i gCóras an tSéimhithe, e.g., ar an chapall (féach 1.7):
    • Mheallfadh sí an t-éan den chrann.
    • Tugadh maoiniú breise don chuideachta.

10.2.2 I nDiaidh na Míre Gairmí #

Cuirtear séimhiú i ndiaidh na míre gairmí san uatha agus san iolra, firinscneach nó baininscneach:

  • A Sheáin, a chara, cuir an glaoch sin ort féin.
  • Tar isteach, a bhuachaill.
  • A mháthair, an dtiocfaidh tú liom?
  • Éistigí liom, a fheara!
  • A chairde ghaoil, tá fáilte romhaibh.

10.2.3 I nDiaidh Aidiachtaí Áirithe #

Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh:

  • (a) na n-aidiachtaí sealbhacha uatha mo, do, agus a (firinscneach):
    • Bhí an madra ag tafann ar mo mháthair.
    • Tabhair do mhála do d’athair.
    • Chaill Séamas a mhála.
  • (b) na haidiachta rannaí uile (féach 4.10):
    • Bhí gach uile dhuine i láthair.
  • (c) na haidiachta éiginnte aon (ach amháin roimh d, t, s):
    • Níl aon bhreith air sin anois.
    • Ní fhaca mé aon fhear ann.

10.2.4 I nDiaidh Uimhreacha Áirithe #

Cuirtear séimhiú ar ainmfhocal uatha i ndiaidh na n-uimhreacha aon, céad, dhá, trí, ceithre, cúig, sé (féach 9.3):

  • Cheannaigh sé aon leabhar amháin.
  • Thóg an chéad fhear an duais.
  • Tá dhá chat agus trí mhadra sa teach.
  • Chonaic mé ceithre bhád, cúig chrann, agus sé fhuinneog.

10.2.5 I nDiaidh Réamhfhocail Shimplí Áirithe #

Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh na réamhfhocal simplí de, do, faoi, ionsar, mar, ó, roimh, trí, agus um (mura b, m, p an túslitir), agus i ndiaidh ar, gan, idir, thar i gcásanna áirithe (féach 6.1):

  • Bain an clog de bhalla an tseomra.
  • Thug sé an bronntanas do mháthair an bhuachalla.
  • Chuaigh an cat faoi chathaoir.
  • D’fhan sí ó mhaidin go hoíche.
  • Bí réidh roimh mheán oíche.
  • Shiúil sé trí choill dhorcha.
  • D’fhanamar le chéile um Cháisc.

10.2.6 I nDiaidh Réamhfhocal Comhshuite #

Séimhítear ainmfhocal cinnte (féach 3.1) i ndiaidh réamhfhocal comhshuite:

  • Tháinig sé in aice Bhaile Átha Cliath.
  • D’imigh siad ar feadh mhí na Nollag.
  • Bhí sé os comhair Sheáin.

10.2.7 I nDiaidh Ainmfhocal Baininscneach #

Má tá ainmfhocal éiginnte sa ghinideach ag cáiliú ainmfhocal baininscneach uatha, cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal sa ghinideach:

  • cloch shneachta
  • tuarascáil pharlaiminte
  • fuinneog ghloine
  • scian phóca

10.2.8 I nDiaidh Ainmfhocal san Iolra a chríochnaíonn ar Chonsan Caol #

Má tá ainmfhocal éiginnte sa ghinideach ag cáiliú ainmfhocal iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol, séimhítear é:

  • éin chlóis
  • ceadúnais ghnó
  • báid sheoil
  • crainn thorthaí

10.2.9 I nDiaidh Ainmfhocal atá sa Ghinideach #

Ní shéimhítear ainmfhocal éiginnte atá sa ghinideach i ndiaidh ainmfhocal atá sa ghinideach cheana féin (dúnadh ginidigh), e.g., doras theach scoile.

10.2.10 Ar Ainmfhocal Cinnte i nDiaidh Ainmfhocal Eile #

Séimhítear ainmfhocal cinnte sa ghinideach (ainm dílis nó ainmfhocal a bhfuil aidiacht shealbhach roimhe) i ndiaidh ainmfhocal eile:

  • Cuan Bhaile Átha Cliath
  • doras Theach an Phiarsaigh
  • hata Sheáin
  • carr m’athar

10.2.11 I Sloinnte #

Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh Mhic, Mhig, Ní, Nic, Nig, Uí, agus i ndiaidh Mac (Mag) i gcásanna áirithe:

  • Úna Nic Shuibhne
  • Isibéal Nig Fhloinn
  • Máire Uí Cheallaigh
  • Pádraig Mac Mathúna

10.2.12 Sa Chomhfhocal #

Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal, e.g., dea-cháil; deargbuile; rósghairdín; ardmhéara.

10.2.13 I nDiaidh na Copaile #

Cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal i ndiaidh fhoirmeacha na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:

  • Ba mheicneoir é.
  • Nár cheoltóir maith é?
  • Ba dhóigh leis gur ghadaí é.

10.2.14 Cásanna Gan Séimhiú #

Ní shéimhítear ainmfhocal sna cásanna sonraithe in 10.5.

10.3 Séimhiú ar an Aidiacht #

10.3.1 I nDiaidh Ainmfhocail #

Séimhítear túschonsan an aidiachta cáilíochta sna cásanna seo a leanas:

  • (a) i ndiaidh ainmfhocal baininscneach san ainmneach, tabharthach nó gairmeach uatha:
    • feoil bhlasta
    • leis an mbean cháiliúil
    • a ghirseach chiúin
  • (b) i ndiaidh ainmfhocal firinscneach sa ghinideach nó sa ghairmeach uatha:
    • úinéir an chapaill ghlais
    • a éin bhig
  • (c) i ndiaidh ainmfhocal san ainmneach nó tabharthach iolra má chríochnaíonn an t-ainmfhocal ar chonsan caol:
    • scamaill mhóra dhubha
    • lipéid shothuigthe
  • (d) i ndiaidh ainmfhocal uatha a bhfuil an uimhir dhá roimhe:
    • dhá ghadhar fhíochmhara
    • dhá chat thanaí
  • (e) i ndiaidh na mbunuimhreacha trí go sé:
    • trí fhuinneog mhóra
    • cúig bhád bheaga

10.3.2 Roimh Ainmfhocal #

Nuair a thagann aidiacht roimh ainmfhocal:

  • (a) séimhítear an t-ainmfhocal i ndiaidh na réamaidiachta, e.g., drochdhuine; seanbhean; ardfhear.
  • (b) séimhítear an réamaidiacht féin de réir ghnáthrialacha an ailt agus an réamhfhocail, e.g., an tseanbhean; don tseanfhear.

10.3.3 Ar dhá agus ar dháréag #

Bíonn séimhiú ar na haidiachtaí dhá agus dháréag, e.g., dhá bhróg; Bhí dháréag i láthair.

10.3.4 Ar déag agus ar fichead #

  • (a) Bíonn séimhiú ar déag i ndiaidh dó agus i ndiaidh ainmfhocal uatha a chríochnaíonn ar ghuta, e.g., a dó dhéag; cúig bhó dhéag.
  • (b) Bíonn séimhiú ar fichead i ndiaidh ainmfhocal iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol, e.g., trí cinn fhichead.

10.3.5 Sa Chomhfhocal #

Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal aidiachtach, e.g., beagmhaith; fíordheas; ollmhór.

10.3.6 I nDiaidh na Copaile #

Cuirtear séimhiú ar an aidiacht i ndiaidh na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:

  • Ba dheas an lá é.
  • Nár dhona an scéal é?
  • Níor cheart é sin a dhéanamh.

10.4 Séimhiú ar an mBriathar #

10.4.1 Séimhiú ar an mBriathar Neamhspleách #

Séimhítear an briathar neamhspleách san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:

  • Mhol sé an obair.
  • Bhriseadh sí na rialacha go minic.
  • Shábhálfadh sé airgead dá bhféadfadh sé.

10.4.2 Séimhiú ar an mBriathar Spleách #

Séimhítear an briathar spleách i ndiaidh na míreanna seo a leanas:

  • (a) an mhír dhiúltach ní:
    • Ní mholann sé an plean.
    • Ní bhrisfidh sé an fhuinneog.
  • (b) an mhír choibhneasta dhíreach a:
    • an fear a mholann an plean
    • an bhean a bhris an fhuinneog
  • (c) an mhír cheisteach dhiúltach nach:
    • Nach mholann sé an plean?
  • (d) míreanna na haimsire caite ar, níor, nár, gur, sular:
    • Ar mhol sé an obair?
    • Níor bhris sé an fhuinneog.
    • Dúirt sé gur mhol sé é.
  • (e) an cónasc má:
    • Má mholann sé é, déanfaimid é.

10.4.3 Briathra san Fhoirm Shaor #

Ní shéimhítear an fhoirm shaor san aimsir chaite, e.g., moladh an fear; briseadh an fhuinneog.

10.5 Séimhiú ar an bhForainmneach #

10.5.1 I nDiaidh an Réamhfhocail ó #

Cuirtear séimhiú ar na forainmnigh thaispeántacha seo agus sin i ndiaidh an réamhfhocail ó, e.g., ó shin; ó shoin i leith.

10.5.2 Gan Séimhiú ar Fhorainmnigh #

Ní shéimhítear na forainmnigh phearsanta ná na forainmnigh cheisteacha i ndiaidh réamhfhocal ná i ndiaidh míreanna a chuireann séimhiú ar ainmfhocail, e.g., gan sinn; mar sibh; idir mé agus tú; cá; cé.

10.6 Urú ar an Ainmfhocal #

Cuirtear urú ar an ainmfhocal sna cásanna seo a leanas:

10.6.1 I nDiaidh an Ailt #

Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh an ailt:

  • (a) sa ghinideach iolra:
    • leabhair na bpáistí
    • costas na gcarranna
    • teach na bhfear
  • (b) sa tabharthach uatha i gcóras an uraithe (an Córas Lárnach nó Córas an Uraithe):
    • ar an mbord
    • ag an bhfuil
    • leis an gcat

10.6.2 I nDiaidh na nAidiachtaí Sealbhacha san Iolra #

Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh ár, bhur, a (iolra):

  • ár dteach
  • bhur gcarr
  • a mbaile

10.6.3 I nDiaidh Uimhreacha Áirithe #

Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh na mbunuimhreacha seacht, ocht, naoi, deich:

  • seacht gcapall
  • ocht mbád
  • naoi dteach
  • deich gceist

10.6.4 I nDiaidh Réamhfhocail Shimplí Áirithe #

Cuirtear urú ar an ainmfhocal i ndiaidh an réamhfhocail i:

  • i dteach
  • i gcarr
  • i mbád
  • i bPáras

10.6.5 I nDiaidh cá #

Cuirtear urú ar an ainmfhocal sa fhrása seanbhunaithe cá bhfad.

10.6.6 Eisceachtaí don Urú #

Ní chuirtear urú ar an ainmfhocal tar éis réamhfhocal simplí mura leanann an t-alt é (ach amháin i gcás i).

10.7 Urú ar an Aidiacht #

10.7.1 I nDiaidh Ainmfhocal sa Ghinideach Iolra #

Cuirtear urú ar an aidiacht a thagann i ndiaidh ainmfhocal iolra sa ghinideach a bhfuil urú air féin, e.g., na seacht mbád mbeag; lucht na gceithre gcat ndubh.

10.8 Urú ar an mBriathar #

10.8.1 San Fhochlásal Coibhneasta Indíreach #

Cuirtear urú ar an mbriathar san fhochlásal coibhneasta indíreach i ndiaidh na míreanna a, ar, ina, lena, etc.:

  • an fear a bhfuil a mhac san ospidéal
  • an áit a ndeachaigh sé
  • an teach ina gcónaíonn siad

10.8.2 I nDiaidh Cónaisc agus Míreanna Áirithe #

Cuirtear urú ar an mbriathar i ndiaidh na gcónasc agus na míreanna seo a leanas:

  • (a) go: Dúirt sé go dtiocfadh sé.
  • (b) dá: Dá mbeadh an t-airgead agam, cheannóinn é.
  • (c) mura: Mura dtagann sé, imeoidh mé.
  • (d) an mhír cheisteach an: An dtuigeann tú an scéal?
  • (e) an mhír cheisteach dhiúltach nach: Nach dtuigeann tú é?
  • (f) an mhír dhiúltach chaite níor (i gcás briathra áirithe, e.g., ní bhfuair).

10.8.3 Briathra Neamhrialta #

Glacann briathra neamhrialta le hurú de réir na bpatrún céanna le gnáthbhriathra, e.g., go bhfeiceann sé; an ndearna tú?

10.9 t roimh Ghuta i ndiaidh an Ailt #

10.9.1 Rialacha t roimh Ghuta #

Cuirtear t- roimh ghuta i ndiaidh an ailt:

  • (a) ar ainmfhocal firinscneach uatha san ainmneach:
    • an t-arán
    • an t-éan
    • an t-uisce
  • (b) ar an mbunuimhir aon agus ar an orduimhir ochtú:
    • an t-aon duine
    • an t-ochtú clár

10.9.2 Gan t- roimh Ghuta #

Ní chuirtear t- roimh ghuta:

  • (a) ar ainmfhocal baininscneach san ainmneach uatha, e.g., an oíche; an áit.
  • (b) ar ainmfhocal firinscneach sa ghinideach uatha, e.g., hata an athar.
  • (c) ar ainmfhocal iolra, e.g., na héin; na húlla.

10.10 t roimh s i ndiaidh an Ailt #

10.10.1 Cásanna ina gCuirtear t roimh s #

Cuirtear t (gan fleiscín) roimh s a bhfuil guta nó l, n, r ina dhiaidh:

  • (a) ar ainmfhocal baininscneach uatha san ainmneach nó sa tabharthach:
    • an tsúil
    • ar an tsráid
    • leis an tsreang
  • (b) ar ainmfhocal firinscneach uatha sa ghinideach:
    • deireadh an tséasúir
    • eochair an tsiopadóra
    • geata an tsráidbhaile

10.10.2 Cásanna Gan t roimh s #

Ní chuirtear t roimh s a bhfuil consan eile ina dhiaidh (seachas l, n, r), e.g., an scoil; an spéir; an stáisiún; an sméar.

10.11 h roimh Ghuta – An tAinmfhocal #

Cuirtear h roimh ghuta ag tús ainmfhocail sna cásanna seo a leanas:

10.11.1 I nDiaidh an Ailt na #

Cuirtear h roimh ainmfhocal san ainmneach agus sa tabharthach iolra, agus sa ghinideach uatha baininscneach:

  • na heitleáin
  • faoi na hábhair
  • ainm na háite
  • tús na hoíche

10.11.2 I nDiaidh Uimhreacha Áirithe #

  • (a) i ndiaidh na n-orduimhreacha (ach amháin céad):
    • an dara háit
    • an ceathrú halt
  • (b) i ndiaidh na mbunuimhreacha trí, ceithre, cúig, sé i gcás uaire:
    • trí huaire
    • cúig huaire

10.11.3 I nDiaidh na Réamhfhocal le agus go #

  • le hintinn mhaith
  • le háthas
  • go hAlasca
  • ó cheann ceann go hAlbain

10.11.4 I nDiaidh an Fhorainmnigh Cheistigh cá #

  • Cá háit a bhfuil tú ag dul?
  • Cá huair a tháinig sé?
  • Cá hiontas?
  • Cá haois é?

10.11.5 I Sloinnte #

Cuirtear h roimh ainmfhocal a thosaíonn ar ghuta i ndiaidh Ó:

  • Seán Ó hAodha
  • Máire Ní hAodha

10.11.6 I nDiaidh Dé #

Cuirtear h roimh ghuta in Dé hAoine.

10.12 h roimh Ghuta – An Aidiacht agus an Dobhriathar #

10.12.1 I nDiaidh chomh, go, agus le #

Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh na míreanna dobhriathartha go agus chomh:

  • go hálainn
  • go hiontach
  • chomh hard le crann
  • chomh holc sin

10.12.2 I nDiaidh na hAidiachta Sealbhaí a (bain.) #

Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh na haidiachta sealbhaí a (baininscneach uatha):

  • a hiníon
  • a hathair
  • a heochair

10.12.3 I nDiaidh na Míreanna a agus na i gCéimeanna Comparáide #

Cuirtear h roimh ghuta sa bhreischéim agus sa tsárchéim i gcásanna áirithe:

  • níos hairde (i roinnt canúintí)
  • is haoibhne

10.13 h roimh Ghuta – An Forainmneach #

10.13.1 I nDiaidh cé agus ní #

Cuirtear h roimh na forainmnigh phearsanta tríú pearsa é, í, iad:

  • Cé hé an fear sin?
  • Cé hí an bhean sin?
  • Cé hiad na daoine sin?
  • Ní hé sin an rud a dúirt mé.
  • Ní hí Cáit an múinteoir.
  • Ní hiad na scoláirí a bhí i gceist.

10.13.2 I nDiaidh le #

Cuirtear h roimh na forainmnigh thaispeántacha eo, in, iúd tar éis le:

  • leis seo
  • leis sin

10.14 h roimh Ghuta – An Briathar #

10.14.1 I nDiaidh na Míre Diúltaí ná san Ordaitheach #

Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh na míre diúltaí ná sa mhodh ordaitheach:

  • Ná habair é sin!
  • Ná himigh fós!
  • Ná hól an t-uisce sin!

10.15 d’ roimh Ghuta nó fh- ag Tús Briathair #

10.15.1 Úsáid d’ san Aimsir Chaite, Ghnáthchaite agus sa Mhodh Coinníollach #

Cuirtear d’ roimh bhriathar a thosaíonn ar ghuta nó ar fh- móide guta:

  • (a) san aimsir chaite neamhspleách:
    • d’ith sé an t-arán
    • d’oscail sí an doras
    • d’fhan siad sa bhaile
    • d’fhreagair sé an cheist
  • (b) san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach:
    • d’itheadh sé
    • d’íosfadh sé
    • d’fhanfadh sí
  • (c) i ndiaidh má:
    • má d’fhreagair sé
    • má d’fhan sé

10.16 Achoimre ar na hAthruithe Tosaigh #

Mar áis tagartha, tugtar achoimre anseo ar na cásanna ina gcuirtear séimhiú, urú, t roimh ghuta, t roimh s, h roimh ghuta, agus d’ roimh ghuta nó roimh fh- ar ainmfhocail, ar aidiachtaí, ar bhriathra agus ar fhorainmnigh.

10.16.1 Mórmhaitrís na nAthruithe Tosaigh #

Tábla 10A: Achoimre ar an Séimhiú #

CatagóirCásanna ina gCuirtear SéimhiúSamplaí
AinmfhocalI ndiaidh an ailt an san ainmneach uatha baininscneach, sa ghinideach uatha firinscneach agus sa tabharthach uatha (10.2.1)an bhean; hata an fhir; don chlár; sa pháirc
AinmfhocalI ndiaidh na míre gairmí, uatha nó iolra (10.2.2)a bhuachaill; a dhaoine uaisle
AinmfhocalI ndiaidh na n-aidiachtaí sealbhacha mo, do, a (fir. uatha); i ndiaidh uile; i ndiaidh aon (10.2.3)mo pheann; do chat; a ghuthán; gach uile dhuine; aon bhord
AinmfhocalI ndiaidh na n-uimhreacha aon, céad, dhá, trí, ceithre, cúig, sé (10.2.4)aon chailín amháin; an chéad bhróg; dhá mhadra; trí bhád
AinmfhocalI ndiaidh na réamhfhocal de, do, faoi, ionsar, mar, ó, roimh, trí, um; agus ar, gan, idir, thar i gcásanna áirithe (10.2.5)faoi bhord; um Cháisc; ar bhád; idir fhir agus mhná
AinmfhocalI ndiaidh réamhfhocal comhshuite más ainmfhocal cinnte é (10.2.6)in aice Bhaile Átha Cliath; timpeall mhí na Nollag
AinmfhocalI ndiaidh ainmfhocal baininscneach sa ghinideach éiginnte (10.2.7)cloch shneachta; tuarascáil pharlaiminte
AinmfhocalI ndiaidh ainmfhocal san iolra a chríochnaíonn ar chonsan caol (10.2.8)éin chlóis; ceadúnais ghnó
AinmfhocalI ndiaidh ainmfhocal atá san uatha nó san iolra más ainmfhocal cinnte sa ghinideach é (10.2.10)Cuan Bhaile Átha Cliath; doras Theach an Phiarsaigh
AinmfhocalI sloinnte i ndiaidh Mhic, Mhig, Ní, Nic, Nig, Uí, agus Mac i gcásanna áirithe (10.2.11)Úna Nic Shuibhne; Isibéal Nig Fhloinn
AinmfhocalAn dara focal i gcomhfhocal (10.2.12)dea-cháil; deargbuile; rósghairdín
AinmfhocalI ndiaidh na copaile san aimsir chaite, ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.2.13)Ba mheicneoir é; Nár cheoltóir maith é?; Ba dhóigh leis gur ghadaí é
AidiachtI ndiaidh ainmfhocal atá san ainmneach, tabharthach nó gairmeach uatha baininscneach; sa ghinideach nó gairmeach uatha firinscneach; san ainmneach nó tabharthach iolra má chríochnaíonn ar chonsan caol; nó i ndiaidh dhá nó trí go sé (10.3.1)feoil bhlasta; leis an mbean cháiliúil; a ghirseach chiúin; úinéir an chapaill ghlais; a éin bhig; scamaill mhóra dhubha; dhá ghadhar fhíochmhara; trí fhuinneog mhóra
AidiachtRéamaidiacht ag gabháil le hainmfhocal (10.3.2)laistigh de cheithre mhí; sa chúigiú háit
AidiachtAr na haidiachtaí dhá agus dháréag (10.3.3)dhá bhróg; Bhí dháréag i láthair
AidiachtAr déag i ndiaidh guta agus ar fichead i ndiaidh consan caol (10.3.4)a dó dhéag; cúig bhó dhéag; trí cinn fhichead
AidiachtAn dara focal i gcomhfhocal aidiachtach (10.3.5)beagmhaith; fíordheas; ollmhór
AidiachtI ndiaidh na copaile san aimsir chaite, ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.3.6)ba dheas; nár dhona; níor cheart
BriatharSan aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.4.1)mhol sé; bhriseadh sí; shábhálfadh sé
BriatharI ndiaidh míreanna: ní, a (díreach), nach, ar, níor, nár, gur, sular, má (10.4.2)ní mholann; an fear a mholann; nach dtiocfadh sé; ar mhol sé?; níor bhris; má mholann
Forainmneachseo agus sin i ndiaidh an réamhfhocail ó (10.5.1)ó shin; ó shoin i leith

Tábla 10B: Achoimre ar an Urú #

CatagóirCásanna ina gCuirtear UrúSamplaí
AinmfhocalI ndiaidh an ailt na sa ghinideach iolra (10.6.1)na bpáistí; na gcarranna; na bhfear
AinmfhocalI ndiaidh an ailt sa tabharthach uatha i gcóras an uraithe (10.6.1)ar an mbord; ag an bhfuinneog; don gcrann
AinmfhocalI ndiaidh na n-aidiachtaí sealbhacha san iolra ár, bhur, a (10.6.2)ár dteach; bhur gcarr; a mbaile
AinmfhocalI ndiaidh na mbunuimhreacha seacht, ocht, naoi, deich (10.6.3)seacht gcapall; ocht mbád; naoi dteach; deich gceist
AinmfhocalI ndiaidh an réamhfhocail shimplí i (10.6.4)i dteach; i gcarr; i mbád; i bPáras
AinmfhocalI ndiaidh cá sa fhrása seanbhunaithe (10.6.5)cá bhfad
AidiachtI ndiaidh ainmfhocal iolra sa ghinideach a bhfuil urú air féin (10.7.1)na seacht mbád mbeag; lucht na gceithre gcat ndubh
BriatharSan fhochlásal coibhneasta indíreach (10.8.1)an áit a bhfuil sé; an fear a ndeachaigh a mhac ann
BriatharI ndiaidh na gcónasc agus na míreanna: go, dá, mura, an, nach (10.8.2)go dtiocfaidh sé; dá mbeadh; mura ndéanfaidh; an mbeidh?; nach n-ólann sé?

Tábla 10C: Achoimre ar t roimh Ghuta #

CatagóirCásanna ina gCuirtear t- roimh GhutaSamplaí
AinmfhocalI ndiaidh an ailt an san ainmneach uatha firinscneach (10.9.1)an t-arán; an t-eitleán; an t-uisce
UimhirAr an mbunuimhir aon agus ar an orduimhir ochtú i ndiaidh an ailt (10.9.1)an t-aon duine; an t-ochtú clár sa tsraith

Tábla 10D: Achoimre ar t roimh s #

CatagóirCásanna ina gCuirtear t roimh sSamplaí
AinmfhocalI ndiaidh an ailt an i gcás ainmfhocal baininscneach uatha san ainmneach nó sa tabharthach roimh s + guta nó sl-, sn-, sr- (10.10.1)an tsúil; ar an tsráid; leis an tsreang
AinmfhocalI ndiaidh an ailt an i gcás ainmfhocal firinscneach uatha sa ghinideach roimh s + guta nó sl-, sn-, sr- (10.10.1)deireadh an tséasúir; eochair an tsiopadóra; geata an tsráidbhaile

Tábla 10E: Achoimre ar h roimh Ghuta #

CatagóirCásanna ina gCuirtear h roimh GhutaSamplaí
AinmfhocalI ndiaidh an ailt na sa ghinideach uatha baininscneach agus san ainmneach agus tabharthach iolra (10.11.1)ainm na háite; na heitleáin; faoi na hábhair
AinmfhocalI ndiaidh na n-orduimhreacha (ach amháin céad) agus i ndiaidh 3–6 le uaire (10.11.2)an dara háit; an ceathrú halt; trí huaire
AinmfhocalI ndiaidh na réamhfhocal le agus go (go dtí) (10.11.3)le hintinn mhaith; go hAlasca
AinmfhocalI ndiaidh an fhorainmnigh cheistigh cá (10.11.4)Cá háit?; Cá huair?; Cá hiontas?; Cá haois é?
AinmfhocalI sloinnte i ndiaidh Ó (10.11.5)Seán Ó hAodha
AinmfhocalI ndiaidh Dé in Dé hAoine (10.11.6)Dé hAoine
Aidiacht / DobhriatharI ndiaidh na haidiachta sealbhaí a (bain. uatha) (10.12.2)a hiníon; a hathair; a heochair
Aidiacht / DobhriatharI ndiaidh chomh agus go (10.12.1)chomh hard; go hálainn; go hiontach
ForainmneachAr é, í, iad i ndiaidh cé agus ní (10.13.1)Cé hé?; Cé hí?; Cé hiad?; Ní hé sin; Ní hí Cáit
BriatharI ndiaidh na míre diúltaí ná sa mhodh ordaitheach (10.14.1)Ná habair!; Ná himigh!; Ná hól!

Tábla 10F: Achoimre ar d’ roimh Ghuta nó fh- #

CatagóirCásanna ina gCuirtear d’ roimh Ghuta nó fh-Samplaí
BriatharSan aimsir chaite neamhspleách (10.15.1)d’fhreagair sé; d’imigh sí; d’oscail sé
BriatharSan aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach (10.15.1)d’fheiceadh sé; d’fhanfadh sí; d’aithneofaí í
BriatharI ndiaidh an chónaisc má (10.15.1)má d’fhreagair sé; má d’fheiceadh sé
✓Nasc cóipeáilte!