An Uimhir

Caibidil 9: The Number

9.1 Ginearálta #

9.1.1 Príomhleaganacha na hUimhreach #

Is iad na príomhleaganacha den uimhir sa Ghaeilge an Mhaoluimhir, an Bhunuimhir, an Uimhir Phearsanta, an Orduimhir, an Codán agus an Uimhir Dheachúlach.

  • (a) An Mhaoluimhir: Tugtar maoluimhir ar uimhir nach dtagann ainmfhocal go díreach ar a lorg. Úsáidtear an mhaoluimhir i gcomhaireamh lom, e.g., a haon; a cúig; a deich (féach 9.2).
  • (b) An Bhunuimhir: Tugtar bunuimhir ar uimhir a chuirtear roimh ainmfhocal chun líon rudaí a chur in iúl, e.g., trí leabhar; seacht gcupán; naoi mbád (féach 9.3).
  • (c) An Uimhir Phearsanta: Tugtar uimhir phearsanta ar uimhir a úsáidtear chun daoine a chomhaireamh, e.g., beirt bhan; ceathrar daltaí; ochtar feirmeoirí (féach 9.4).
  • (d) An Orduimhir: Tugtar orduimhir ar uimhir lena gcuirtear ionad ruda i sraith rudaí in iúl, e.g., an chéad teach; an dara bean; an cúigiú haois (féach 9.5).
  • (e) An Codán: Cainníocht uimhriúil nach slánuimhir (uimhir iomlán) is ea an codán, e.g., ceathrú (1/4); ceithre chúigiú (4/5); cúig shéú (5/6) (féach 9.6).
  • (f) An Uimhir Dheachúlach: Bealach eile chun cainníocht uimhriúil nach slánuimhir a chur in iúl, agus úsáid á baint as an bpointe deachúlach, is ea an uimhir dheachúlach, e.g., 3.1; 7.5; 18.49; 34.023 (féach 9.7).

9.1.2 An Dá Chóras #

Tugtar rogha idir dhá chóras chun déileáil le bunuimhreacha agus le huimhreacha pearsanta sa scríbhneoireacht: an Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe. Úsáidtear an Córas Seanbhunaithe le huimhreacha ó 1–19 i gcónaí. Is féidir an Córas Seanbhunaithe nó an Córas Simplithe a úsáid le huimhreacha ó 20 ar aghaidh.

9.2 An Mhaoluimhir #

Tugtar maoluimhir ar uimhir a úsáidtear i gcomhaireamh lom nuair nach gcuirtear líon nó ord rudaí nó daoine in iúl, e.g., a haon; a trí déag; fiche a trí; céad nócha a cúig; míle, ceithre chéad seachtó a naoi.

9.2.1 Na Maoluimhreacha 0–99 #

  • (a) Cuirtear an mhír a roimh uimhreacha ó 1–19, e.g., a haon; a dó; a trí; bus a ceathair; a hocht déag; agus i gcás 20–99 (seachas na deicheanna) cuirtear í roimh an uimhir dheiridh, e.g., fiche a haon; daichead a sé; seachtó a hocht.
  • (b) Tá comhstádas ag na focail ceathracha agus daichead.

Tábla 9A: Na Maoluimhreacha 0–19 #

RéimseUimhreacha
0–10náid / neamhní, a haon, a dó, a trí, a ceathair, a cúig, a sé, a seacht, a hocht, a naoi, a deich
11–19a haon déag, a dó dhéag, a trí déag, a ceathair déag, a cúig déag, a sé déag, a seacht déag, a hocht déag, a naoi déag

Tabhair faoi deara go n-úsáidtear an mhaoluimhir i gcúrsaí ama, e.g., a haon a chlog; a seacht a chlog; fiche tar éis a cúig. Seo mar a scríobhtar an t-am i bhfoirm figiúirí: 5.30 p.m.; 4.26 p.m.; 13:00; 16:47.

Tábla 9B: Na Maoluimhreacha 20–99 #

DeichSamplaí
20–29fiche, fiche a haon, fiche a dó, fiche a trí, fiche a ceathair, fiche a cúig, fiche a sé, fiche a seacht, fiche a hocht, fiche a naoi
30–39tríocha, tríocha a ceathair, tríocha a cúig, tríocha a sé
40–49daichead / ceathracha, daichead a seacht / ceathracha a seacht, daichead a hocht / ceathracha a hocht, daichead a naoi / ceathracha a naoi
50–59caoga, caoga a haon, caoga a dó, caoga a trí
60–69seasca, seasca a ceathair, seasca a cúig, seasca a sé
70–79seachtó, seachtó a seacht, seachtó a hocht, seachtó a naoi
80–89ochtó, ochtó a haon, ochtó a dó, ochtó a trí
90–99nócha, nócha a ceathair, nócha a cúig, nócha a sé

9.2.2 Na Maoluimhreacha 100+ #

  • (a) Is ainmfhocail iad na huimhreacha céad, míle, milliún, billiún, etc. Dá bhrí sin, is é córas na mbunuimhreacha a úsáidtear má tá na huimhreacha 2–19 roimh shraith náideanna a fhreagraíonn do céad, míle, milliún, billiún, etc., e.g., ceithre chéad; dhá chéad míle; naoi milliún déag; dhá bhilliún; ocht mbilliún (féach 9.3).
  • (b) Ní dhéantar athrú tosaigh ar an ainmfhocal i ndiaidh na ndeicheanna, e.g., fiche míle; tríocha milliún; etc.

Tábla 9C: Na Maoluimhreacha – Na Deicheanna #

FigiúrFoirmFigiúrFoirm
100céad200dhá chéad
1,000míle4,000ceithre mhíle
1,000,000milliún5,000,000cúig mhilliún
1,000,000,000billiún17,000,000,000seacht mbilliún déag

Tábla 9D: Na Maoluimhreacha 100–9,999 #

FigiúrFoirmFigiúrFoirm
103céad a trí1,001míle a haon
115céad a cúig déag1,126míle, céad fiche a sé
120céad fiche1,230míle, dhá chéad tríocha
181céad ochtó a haon2,915dhá mhíle, naoi gcéad a cúig déag
273dhá chéad seachtó a trí3,824trí mhíle, ocht gcéad fiche a ceathair
355trí chéad caoga a cúig4,733ceithre mhíle, seacht gcéad tríocha a trí
446ceithre chéad daichead a sé5,642cúig mhíle, sé chéad daichead a dó
519cúig chéad a naoi déag6,551sé mhíle, cúig chéad caoga a haon
657sé chéad caoga a seacht7,460seacht míle, ceithre chéad seasca
734seacht gcéad tríocha a ceathair8,379ocht míle, trí chéad seachtó a naoi
818ocht gcéad a hocht déag9,288naoi míle, dhá chéad ochtó a hocht
999naoi gcéad nócha a naoi9,999naoi míle, naoi gcéad nócha a naoi

9.2.3 Na Maoluimhreacha 10,000+ #

  • (a) Tá dhá chóras ann chun na maoluimhreacha os cionn 10,000 a chur in iúl – córas na mbunuimhreacha agus córas na maoluimhreacha.
  • (b) I gcóras na mbunuimhreacha leanann ord na bhfocal rialacha na mbunuimhreacha, e.g., 24,000 – ceithre mhíle is fiche (féach Tábla 9N). Faoi chóras na maoluimhreacha, úsáidtear an mhaoluimhir móide an t-ainmfhocal lom (céad, míle, etc.), e.g., 24,000 – fiche a ceathair míle. Tabhair faoi deara go n-úsáidtear is i gcóras na mbunuimhreacha os cionn 10,000 ach nach n-úsáidtear é sna maoluimhreacha eile.

Tábla 9E: Na Maoluimhreacha 10,000+ #

FigiúrCóras na mBunuimhreachaCóras na Maoluimhreacha
13,452trí mhíle dhéag, ceithre chéad caoga a dótrí déag míle, ceithre chéad caoga a dó
18,901ocht míle dhéag, naoi gcéad a haonocht déag míle, naoi gcéad a haon
38,482ocht míle is tríocha, ceithre chéad ochtó a dótríocha a hocht míle, ceithre chéad ochtó a dó
65,155cúig mhíle is seasca, céad caoga a cúigseasca a cúig míle, céad caoga a cúig
74,048ceithre mhíle is seachtó, daichead a hochtseachtó a ceathair míle, daichead a hocht
92,827dhá mhíle is nócha, ocht gcéad fiche a seachtnócha a dó míle, ocht gcéad fiche a seacht
116,104céad is sé mhíle dhéag, céad a ceathaircéad a sé déag míle, céad a ceathair
520,712cúig chéad is fiche míle, seacht gcéad a dó dhéagcúig chéad fiche míle, seacht gcéad a dó dhéag
974,345naoi gcéad seachtó is ceithre mhíle, trí chéad daichead a cúignaoi gcéad seachtó a ceathair míle, trí chéad daichead a cúig

9.3 An Bhunuimhir #

9.3.1 Na Bunuimhreacha 1–19 #

  • (a) Tugtar bunuimhir ar an uimhir a chuirtear le hainmfhocal chun líon rudaí a chur in iúl.
  • (b) Tagann an t-ainmfhocal ar lorg aon, dhá, trí, ceithre, cúig, sé, seacht, ocht, naoi, deich.
  • (c) Tabhair faoi deara go n-úsáidtear na bunuimhreacha dhá agus ceithre seachas na foirmeacha maoluimhreach dó agus ceathair.
  • (d) Ní mór an focal amháin a lua tar éis na bunuimhreach aon agus an ainmfhocail. Ní gá, áfach, aon a lua i gcónaí, e.g., aon chapall amháin; capall amháin.
  • (e) Ní chuirtear séimhiú ar d, t nó s tar éis aon, e.g., aon doras amháin; aon teach amháin.
  • (f) I ndiaidh an ainmfhocail a thagann an focal déag, e.g., ceithre leabhar déag. Séimhítear an focal déag má chríochnaíonn an focal díreach roimhe ar ghuta (ach féach 9.3.2(e)). Tabhair faoi deara, más aonad brí ar leith an t-ainmfhocal agus an cáilitheoir, e.g., madra rua; cat crainn; teach tábhairne; láthair champála (seachas gnáth-ainmfhocal agus cáilitheoir, e.g., leabhar dearg), is i ndiaidh an ainmfhocail agus an cháilitheora a chuirtear déag, e.g., ceithre mhadra rua dhéag; cúig theach tábhairne dhéag; sé chat crainn déag; seacht n-iora ghlasa dhéag. Cuirtear aon cháilitheoir eile i ndiaidh déag, e.g., sé chat crainn déag mhóra; seacht n-iora ghlasa dhéag fhiáine.
  • (g) Ní shéimhítear dhá i ndiaidh an ailt, an ná céad, e.g., an dá leabhar; an chéad dá leabhar; aon dá leabhar.
  • (h) Cuireann na bunuimhreacha aon (ach féach 8.3.3), dhá, trí, ceithre, cúig agus sé séimhiú ar an ainmfhocal uatha a thagann ina ndiaidh, e.g., trí bhád; ach ní shéimhítear an focal cent, e.g., trí cent.
  • (i) Cuireann na bunuimhreacha seacht, ocht, naoi agus deich urú ar an ainmfhocal uatha agus iolra a thagann ina ndiaidh, e.g., seacht gcnámh; deich gcinn; ach ní chuirtear urú ar an bhfocal euro, e.g., ocht euro; naoi euro, ná cent, e.g., ocht cent; deich cent.

Tábla 9F: Na Bunuimhreacha 1–19 #

UimhirConsanGutaUimhirConsanGuta
1bád / bád amháin / aon bhád amháinábhar / ábhar amháin / aon ábhar amháin11aon bhád déagaon ábhar déag
2dhá bháddhá ábhar12dhá bhád déagdhá oíche dhéag
3trí bhádtrí ábhar13trí bhád déagtrí ábhar déag
4ceithre bhádceithre ábhar14ceithre bhád déagceithre ábhar déag
5cúig bhádcúig ábhar15cúig bhád déagcúig oíche dhéag
6sé bhairillesé oíche16sé bhairille dhéagsé ábhar déag
7seacht mbairilleseacht n-oíche17seacht mbairille dhéagseacht n-oíche dhéag
8ocht mbairilleocht n-oíche18ocht mbád déagocht n-oíche dhéag
9naoi mbairillenaoi n-oíche19naoi mbairille dhéagnaoi n-oíche dhéag
10deich mbairilledeich n-oíche

9.3.2 Ainmfhocail a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu i ndiaidh na mBunuimhreacha #

Tá roinnt ainmfhocal ann arb í foirm an ainmnigh iolra díobh, nó leagan iolra ar leith díobh, a úsáidtear i ndiaidh na mbunuimhreacha 3–10 agus i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 3–9. Léirítear na hainmfhocail sin sa tábla thíos. Cé nach leagan iolra é fichid, áirítear an leagan sin san aicme seo.

Tábla 9G: Na Bunuimhreacha – Foirmeacha na nAinmfhocal a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #

AinmfhocalFoirm le 1–2Foirm le 3–6Foirm le 7–10
bliainbhliainblianambliana
seachtainsheachtainseachtaineseachtaine
ceann (seachas ball beatha)cheanncinngcinn
cloigeann (seachas ball beatha)chloigeanncloignegcloigne
fichefhicheadfichidbhfichid
pinginphinginpinginebpingine
trianthriantreanadtreana
troighthroightroithedtroithe
uair (sa bhrí babhta)uairhuairen-uaire
  • (a) Foirm an ainmnigh uatha de na hainmfhocail a úsáidtear leis na bunuimhreacha 1–2 agus i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 1–2, e.g., aon phingin amháin; dhá bhliain; aon uair déag; dhá cheann is tríocha.
  • (b) Ní chuirtear séimhiú ar an leagan iolra i ndiaidh 3–6 ná i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 3–6, e.g., trí seachtaine; ceithre cinn déag.
  • (c) I ndiaidh 3–6 agus i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 3–6 cuirtear h roimh an leagan iolra uaire, e.g., cúig huaire.
  • (d) Cuireann na huimhreacha 7–10 agus uimhreacha a chríochnaíonn ar 7–9 urú ar an leagan iolra, e.g., seacht mbliana; ocht bpingine déag.
  • (e) Ní chuirtear séimhiú ar déag i ndiaidh an leagain iolra, fiú amháin sa chás go gcríochnaíonn sé ar ghuta, e.g., trí bliana déag; ocht n-uaire déag.
  • (f) Is í foirm an ainmnigh uatha a úsáidtear i ndiaidh na ndeicheanna (seachas deich), e.g., fiche bliain; tríocha pingin; ochtó troigh.

Tábla 9H: Na Bunuimhreacha – Samplaí d’Fhoirmeacha na nAinmfhocal a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #

UimhirSamplaUimhirSampla
1aon bhliain amháin11aon uair déag
2dhá cheann12dhá phingin déag
3trí bliana13trí huaire déag
4ceithre cinn14ceithre cinn déag
5cúig huaire15cúig bliana déag
6sé sheachtain16sé seachtaine déag
7seacht mbliana17seacht gcinn déag
8ocht gcinn18ocht bpingine déag
9naoi n-uaire19naoi mbliana déag
10deich bpingine

9.3.3 An Aidiacht leis na Bunuimhreacha 1–19 #

  • (a) Ar lorg na bunuimhreach 1, is san uimhir uatha a bhíonn an aidiacht agus réitíonn sí leis an ainmfhocal, e.g., bád mór / bád mór amháin / aon bhád mór amháin; fuinneog mhór / fuinneog mhór amháin / aon fhuinneog mhór amháin.
  • (b) Ar lorg na mbunuimhreacha 2–19, is san uimhir iolra a bhíonn an aidiacht.
  • (c) Séimhítear an aidiacht i ndiaidh na mbunuimhreacha 2–6, e.g., dhá bhád mhóra; cúig bhád bheaga.
  • (d) Ní dhéantar athrú tosaigh ar an aidiacht i ndiaidh na mbunuimhreacha 7–19, e.g., seacht mbád beaga; seacht gcarr déag nua.

Tábla 9I: Na Bunuimhreacha 1–19 – Foirm na hAidiachta #

UimhirFirinscneachBaininscneachUimhirFirinscneachBaininscneach
1bád beag amháinfuinneog bheag amháin11aon bhád déag beagaaon fhuinneog déag bheaga
2dhá bhád bheagadhá fhuinneog bheaga12dhá bhád déag bheagadhá fhuinneog déag bheaga
3trí bhád bheagatrí fhuinneog bheaga13trí bhád déag bheagatrí fhuinneog déag bheaga
4ceithre bhád bheagaceithre fhuinneog bheaga14ceithre bhád déag bheagaceithre fhuinneog déag bheaga
5cúig bhád bheagacúig fhuinneog bheaga15cúig bhád déag bheagacúig fhuinneog déag bheaga
6sé bhád bheagasé fhuinneog bheaga16sé bhád déag bheagasé fhuinneog déag bheaga
7seacht mbád beagaseacht bhfuinneog beaga17seacht mbád déag beagaseacht bhfuinneog déag beaga
8ocht mbád beagaocht bhfuinneog beaga18ocht mbád déag beagaocht bhfuinneog déag beaga
9naoi mbád beaganaoi bhfuinneog beaga19naoi mbád déag beaganaoi bhfuinneog déag beaga
10deich mbád beagadeich bhfuinneog beaga

9.3.4 Foirm na hAidiachta leis na hAinmfhocail a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #

  • (a) Ar lorg na mbunuimhreacha 1–2, cuirtear séimhiú ar an aidiacht i gcás ainmfhocal baininscneach, e.g., aon bhliain mhaith amháin; dhá bhliain mhaithe.
  • (b) I ndiaidh 3–19, ní chuirtear séimhiú ná urú ar an aidiacht, e.g., trí bliana fada; ceithre cinn maithe; ocht mbliana fada déag.

Tábla 9J: Na Bunuimhreacha 1–19 – Foirm na hAidiachta leis na hAinmfhocail a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #

UimhirSamplaUimhirSampla
1aon bhliain mhaith amháin11aon bhliain déag mhaith
2dhá bhliain mhaithe12dhá bhliain déag mhaithe
3trí bliana maithe13trí bliana déag maithe
4ceithre cinn mhóra14ceithre cinn déag mhóra
5cúig cinn mhóra15cúig cinn déag mhóra
6sé bliana maithe16sé bliana déag maithe
7seacht mbliana maithe17seacht mbliana déag maithe
8ocht gcinn mhóra18ocht gcinn déag mhóra
9naoi mbliana maithe19naoi mbliana déag maithe
10deich mbliana maithe

9.3.5 An tAlt leis na Bunuimhreacha 1–19 #

  • (a) Foirm uatha an ailt:
    • (i) Cuirtear foirm uatha an ailt roimh an mbunuimhir 1, roimh uimhreacha a chríochnaíonn ar 1, agus roimh iolraithe ar 10 ó 20 ar aghaidh.
    • (ii) Cuirtear t- roimh an mbunuimhir aon ar lorg an ailt, e.g., an t-aon leabhar amháin; an t-aon bhileog amháin. Baintear an t- i ndiaidh réamhfhocal, e.g., san aon leabhar amháin; tríd an aon fhuinneog amháin.
    • (iii) Foirm uatha an ailt a chuirtear roimh an mbunuimhir dhá, e.g., an dá chapall; an dá bhróig.
    • (iv) Ní shéimhítear d an fhocail dhá ar lorg an ailt ach cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal a thagann ina dhiaidh, bíodh sé firinscneach nó baininscneach, e.g., an dá bhád; an dá fhuinneog.
  • (b) Foirm iolra an ailt:
    • (i) Is í foirm iolra an ailt a chuirtear roimh na bunuimhreacha 3–19, e.g., na trí bhád; na ceithre fhuinneog; na cúig bhád déag.
    • (ii) Cuirtear h roimh ghuta ar lorg na, e.g., na hocht mbád; na haon bhád déag.
    • (iii) Cuirtear an focal déag i ndiaidh an ainmfhocail agus séimhítear é más ar ghuta a chríochnaíonn an focal roimhe, e.g., na trí oíche dhéag; ach na trí bhád déag.

Tábla 9K: Na Bunuimhreacha 1–19 – An tAlt #

UimhirFirinscneachBaininscneachUimhirFirinscneachBaininscneach
1an t-aon bhád amháinan t-aon fhuinneog amháin11na haon bhád déagna haon fhuinneog déag
2an dá bhádan dá fhuinneog12an dá bhád déagan dá fhuinneog déag
3na trí bhádna trí fhuinneog13na trí bhád déagna trí fhuinneog déag
4na ceithre bhádna ceithre fhuinneog14na ceithre bhád déagna ceithre fhuinneog déag
5na cúig bhádna cúig fhuinneog15na cúig bhád déagna cúig fhuinneog déag
6na sé bhádna sé fhuinneog16na sé bhád déagna sé fhuinneog déag
7na seacht mbádna seacht bhfuinneog17na seacht mbád déagna seacht bhfuinneog déag
8na hocht mbádna hocht bhfuinneog18na hocht mbád déagna hocht bhfuinneog déag
9na naoi mbádna naoi bhfuinneog19na naoi mbád déagna naoi bhfuinneog déag
10na deich mbádna deich bhfuinneog

9.3.6 Na Bunuimhreacha 1–19 – An Tuiseal Ginideach gan an tAlt #

  • (a) Téann athrú foirme ar ainmfhocal firinscneach nó baininscneach san uimhir uatha i ndiaidh aon, e.g., luach aon bhó amháin; praghas aon bhaile amháin.
  • (b) I gcás dhá, cuirtear an t-ainmfhocal sa tuiseal ginideach uatha nó sa tuiseal ginideach iolra, e.g., dhá bhád $\rightarrow$ dhá bhád nó dhá bháid; dhá chathaoir $\rightarrow$ dhá chathaoir nó dhá chathaoireacha.
  • (c) I ndiaidh 3–19, bíonn an t-ainmfhocal san ainmneach uatha agus ní chuirtear athrú tosaigh ar an aidiacht, e.g., praghas trí bhád mhóra; lucht ceithre bhád déag bheaga.

Tábla 9L: Na Bunuimhreacha 1–19 – An Tuiseal Ginideach leis an Alt #

UimhirFirinscneachBaininscneach
1sheol an aon bháid amháinchos na haon chathaoireach amháin
2sheol an dá bhád / bháidchos an dá chathaoir
3sheolta na dtrí bhádchosa na dtrí chathaoir
4sheolta na gceithre bhádchosa na gceithre chathaoir
5sheolta na gcúig bhádchosa na gcúig chathaoir
6sheolta na sé bhádchosa na sé chathaoir
7sheolta na seacht mbádchosa na seacht gcathaoir
8sheolta na n-ocht mbádchosa na n-ocht gcathaoir
9sheolta na naoi mbádchosa na naoi gcathaoir
10sheolta na ndeich mbádchosa na ndeich gcathaoir
11sheolta na haon bhád déagchosa na haon chathaoir déag
12sheolta an dá bhád déagchosa an dá chathaoir déag
13sheolta na dtrí bhád déagchosa na dtrí chathaoir déag

9.3.7 Na Bunuimhreacha – Tuiseal Ainmneach agus Tuiseal Ginideach na nDeicheanna #

Sa tábla thíos, leagtar amach foirmeacha na ndeicheanna sa tuiseal ainmneach agus sa tuiseal ginideach leis an alt.

Tábla 9M: Na Bunuimhreacha – Tuiseal Ainmneach agus Tuiseal Ginideach na nDeicheanna #

DeichAn Tuiseal Ainmneach leis an AltAn Tuiseal Ginideach leis an Alt
10an deichna ndeich
20an fichean fhichid
30an tríochaan tríochad
40an daichead / an cheathrachaan daichid / na ceathrachad
50an caogaan chaogad
60an seascaan seascad
70an seachtóan tseachtód
80an t-ochtóan ochtód
90an nóchaan nóchad

Nuair a úsáidtear leagan iolra na ndeicheanna is sa ghinideach iolra a bhíonn an t-ainmfhocal ina dhiaidh, e.g., na fichidí daoine; na céadta mílte punt.

9.3.8 Na Bunuimhreacha 21–99 – An Dá Chóras #

Sa Chóras Seanbhunaithe, cuirtear an t-ainmfhocal idir an t-aonad agus an deich, agus úsáidtear an cónasc is, e.g., bád is fiche; trí bhád is daichead. Sa Chóras Simplithe, cuirtear an deich ar dtús móide an t-aonad agus an t-ainmfhocal lom san uatha, e.g., fiche a haon bád; daichead a trí bád.

Tábla 9N: Na Bunuimhreacha 21–99 – An Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe #

FigiúrAn Córas SeanbhunaitheAn Córas Simplithe
21bád is fiche / aon bhád amháin is fichefiche a haon bád
22dhá bhád is fichefiche a dó bád
23trí bhád is fichefiche a trí bád
34ceithre bhád is tríochatríocha a ceathair bád
45cúig bhád is daicheaddaichead a cúig bád
56sé bhád is caogacaoga a sé bád
67seacht mbád is seascaseasca a seacht bád
78ocht mbád is seachtóseachtó a hocht bád
89naoi mbád is ochtóochtó a naoi bád
99naoi mbád is nóchanócha a naoi bád

Nuair atá aidiacht ag gabháil le bunuimhir, is féidir úsáid a bhaint as leagan iolra an ainmfhocail ceann (cinn) i dteannta an réamhfhocail de, e.g., trí cinn de bháid mhóra is fiche.

9.3.9 Na Bunuimhreacha 100+ – An Dá Chóras #

Sa Chóras Seanbhunaithe agus sa Chóras Simplithe, leagtar amach na bunuimhreacha 100+ mar seo a leanas:

Tábla 9O: Na Bunuimhreacha 100+ – An Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe #

FigiúrAn Córas SeanbhunaitheAn Córas Simplithe
191céad nócha is aon mhéadar amháincéad nócha a haon méadar
232dhá chéad tríocha is dhá mhéadardhá chéad tríocha a dó méadar
345trí chéad daichead is cúig mhéadartrí chéad daichead a cúig méadar
468ceithre chéad seasca is ocht méadarceithre chéad seasca a hocht méadar
1,001míle is aon mhéadar amháinmíle a haon méadar
2,345dhá mhíle, trí chéad daichead is cúig mhéadardhá mhíle, trí chéad daichead a cúig méadar

9.3.10 Na Bunuimhreacha 20+ ina bhFigiúirí #

Léirítear sa tábla thíos an chaoi a gcuirtear an Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe i bhfeidhm nuair a scríobhtar na bunuimhreacha os cionn 20 ina bhfigiúirí.

Tábla 9P: Na Bunuimhreacha 20+ ina bhFigiúirí – An Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe #

FigiúrAn Córas SeanbhunaitheAn Córas Simplithe
2121 chapall21 capall
2222 chapall22 capall
2323 chapall23 capall
2727 gcapall27 capall
3434 chapall34 capall
4545 chapall45 capall
5656 chapall56 capall
6767 gcapall67 capall
7878 gcapall78 capall
8989 gcapall89 capall

9.4 An Uimhir Phearsanta #

Tugtar uimhir phearsanta ar uimhir a chuireann líon daoine in iúl.

9.4.1 Na hUimhreacha Pearsanta 1–12 #

Is iad na huimhreacha pearsanta ó 1–12: duine, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr, aon duine dhéag, dháréag.

Tábla 9Q: Na hUimhreacha Pearsanta #

UimhirFoirmUimhirFoirm
1duine / aon duine amháin7seachtar
2beirt8ochtar
3triúr9naonúr
4ceathrar10deichniúr
5cúigear11aon duine dhéag
6seisear12dháréag

9.4.2 Na hUimhreacha Pearsanta Loma leis an Alt #

Sa tábla thíos, leagtar amach na huimhreacha pearsanta loma sa tuiseal ainmneach agus sa tuiseal ginideach leis an alt.

Tábla 9R: Na hUimhreacha Pearsanta Loma – An Tuiseal Ainmneach agus an Tuiseal Ginideach leis an Alt #

UimhirAn Tuiseal AinmneachAn Tuiseal Ginideach
1an t-aon duine amháinainm an aon duine amháin
2an bheirttuairim na beirte
3an triúrcinneadh an triúir
4an ceathrarteaghlach an cheathrair
5an cúigearobair an chúigir
6an seisearcomhrá an tseisir
7an seachtartuairisc an tseachtair
8an t-ochtarteach an ochtair
9an naonúrcaint an naonúir
10an deichniúrvótaí an deichniúir
11an t-aon duine dhéagtuairim an aon duine dhéag
12an dáréagtuairim an dáréag

9.4.3 Ainmfhocail leis na hUimhreacha Pearsanta #

  • (a) Cuirtear an focal beirt roimh ainmfhocal uatha séimhithe, e.g., beirt fhear; beirt bhan; beirt mhúinteoirí.
  • (b) Cuirtear triúr go dháréag roimh ainmfhocal iolra sa ghinideach, e.g., triúr mac; ceathrar iníonacha; seisear múinteoirí.

Tábla 9S: Na hUimhreacha Pearsanta – Foirm an Ainmfhocail ar lorg Uimhir Phearsanta #

UimhirAn Tuiseal AinmneachAn Tuiseal Ginideach
1fear amháin / aon fhear amháinhata an fhir amháin / hata an aon fhir amháin
2beirt fhear / beirt bhancarr na beirte fear / carr na beirte ban
3triúr fear / triúr bancarr an triúir fear / carr an triúir ban
4ceathrar fear / ceathrar bancarr an cheathrair fear / carr an cheathrair ban
5cúigear fear / cúigear bancarr an chúigir fear / carr an chúigir ban
6seisear fear / seisear bancarr an tseisir fear / carr an tseisir ban
7seachtar fear / seachtar bancarr an tseachtair fear / carr an tseachtair ban
8ochtar fear / ochtar bancarr an ochtair fear / carr an ochtair ban
9naonúr fear / naonúr bancarr an naonúir fear / carr an naonúir ban
10deichniúr fear / deichniúr bancarr an deichniúir fear / carr an deichniúir ban
11aon fhear déag / aon bhean déagcarr an aon fhir déag / carr na haon mhná déag
12dháréag fear / dháréag bancarr an dáréag fear / carr an dáréag ban

Tábla 9T: Na hUimhreacha Pearsanta – An tAlt roimh Uimhir Phearsanta a bhfuil Ainmfhocal ar a lorg #

UimhirAn Tuiseal AinmneachAn Tuiseal Ginideach
1an t-aon fhear amháin / an t-aon bhean amháinhata an aon fhir amháin / hata na haon mhná amháin
2an bheirt fhear / an bheirt bhanobair na beirte fear / obair na beirte ban
3an triúr fear / an triúr banobair an triúir fear / obair an triúir ban
4an ceathrar fear / an ceathrar banobair an cheathrair fear / obair an cheathrair ban
5an cúigear fear / an cúigear banobair an chúigir fear / obair an chúigir ban
6an seisear fear / an seisear banobair an tseisir fear / obair an tseisir ban
7an seachtar fear / an seachtar banobair an tseachtair fear / obair an tseachtair ban
8an t-ochtar fear / an t-ochtar banobair an ochtair fear / obair an ochtair ban
9an naonúr fear / an naonúr banobair an naonúir fear / obair an naonúir ban
10an deichniúr fear / an deichniúr banobair an deichniúir fear / obair an deichniúir ban
11na haon fhear déag / na haon bhean déagobair na haon fhir déag / obair na haon mhná déag
12an dáréag fear / an dáréag banobair an dáréag fear / obair an dáréag ban

Tábla 9U: Na hUimhreacha Pearsanta – An Aidiacht le hAinmfhocal atá ar lorg Uimhir Phearsanta #

UimhirAn tAinmneachAn Ginideach
1fear ciallmhar amháin / bean shaibhir amháinhata an fhir chiallmhair amháin / mhála na mná saibhre amháin
2beirt fhear chróga / beirt bhan mhisniúilteach na beirte fear cróga / guth na beirte ban misniúil
3triúr fear cróga / triúr ban misniúilteach an triúir fear cróga / guth an triúir ban misniúil
4ceathrar fear cróga / ceathrar ban misniúilteach an cheathrair fear cróga / guth an cheathrair ban misniúil
5cúigear fear cróga / cúigear ban misniúilteach an chúigir fear cróga / guth an chúigir ban misniúil
6seisear fear cróga / seisear ban misniúilteach an tseisir fear cróga / guth an tseisir ban misniúil
7seachtar fear cróga / seachtar ban misniúilteach an tseachtair fear cróga / guth an tseachtair ban misniúil
8ochtar fear cróga / ochtar ban misniúilteach an ochtair fear cróga / guth an ochtair ban misniúil
9naonúr fear cróga / naonúr ban misniúilteach an naonúir fear cróga / guth an naonúir ban misniúil
10deichniúr fear cróga / deichniúr ban misniúilteach an deichniúir fear cróga / guth an deichniúir ban misniúil
11aon fhear déag cróga / aon bhean déag mhisniúilteach an aon fhir déag chróga / guth na haon mhná déag misniúla
12dháréag fear cróga / dháréag ban misniúilteach an dáréag fear cróga / guth an dáréag ban misniúil

9.4.4 Na hUimhreacha Pearsanta a Scríobh ina bhFigiúirí #

Moltar na huimhreacha pearsanta suas go dháréag a scríobh ina bhfocail seachas ina bhfigiúirí sa ghnáthphrós.

9.5 An Orduimhir #

Tugtar orduimhir ar uimhir lena gcuirtear ionad ruda i sraith rudaí in iúl, e.g., an chéad teach; an dara bean; an cúigiú haois.

9.5.1 Na hOrduimhreacha 1–100 #

Sa tábla thíos, leagtar amach na horduimhreacha ó 1–100.

Tábla 9V: Na hOrduimhreacha 1–100 #

UimhirOrduimhirUimhirOrduimhir
1úan chéad11úan t-aonú… déag
2úan dara12úan dóú… déag
3úan tríú13úan tríú… déag
4úan ceathrú14úan ceathrú… déag
5úan cúigiú15úan cúigiú… déag
6úan séú16úan séú… déag
7úan seachtú17úan seachtú… déag
8úan t-ochtú18úan t-ochtú… déag
9úan naoú19úan naoú… déag
10úan deichiú20úan fichiú
21úan t-aonú… is fiche30úan tríochadú
40úan daicheadú / an ceathrachadú50úan caogadú
60úan seascadú70úan seachtódú
80úan t-ochtódú90úan nóchadú
100úan céadú

9.5.2 Na hOrduimhreacha 100+ #

Úsáidtear córas atá bunaithe ar chóras na maoluimhreacha chun ionad ruda a chur in iúl os cionn 100.

Tábla 9W: Na hOrduimhreacha 100+ #

FigiúrOrduimhir
101úan céad is a haonú
112úan céad a dódhéagú
120úan céad fichiú
123úan céad fiche a tríú
200úan dá chéadú
1,000úan míliú
1,000,000úan milliúnú

9.5.3 Na hOrduimhreacha sa Tuiseal Ginideach #

Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí d’orduimhreacha sa tuiseal ginideach.

Tábla 9X: Na hOrduimhreacha sa Tuiseal Ginideach #

FigiúrFirinscneachBaininscneach
1úmarcach an chéad chapailltús na chéad chaibidle
2úceann an dara buachailleireaball an dara bó
3údeireadh an tríú leabharclúdach an tríú lefréamh
5úbonn an chúigiú himreoirbróga an chúigiú girseach
18úualach an ochtú capall déagtús an ochtú haois déag
20údeireadh an fichiú bliaintús an fichiú comhdháil
39údeireadh an naoú fear is tríochacóta an naoú bean is tríocha

9.5.4 Aidiachtaí leis na hOrduimhreacha #

Díochlaontar an aidiacht de réir an ainmfhocail, e.g., an chéad bhean mhór; an chéad fhear mór; seol an chéad bháid ghoirm; deireadh na chéad tuarascála cuimsithí; na chéad scoláirí maithe; eachtraí na chéad taiscéalaithe cáiliúla.

9.5.5 Na hOrduimhreacha a Scríobh ina bhFigiúirí #

Scríobhtar orduimhreacha ina bhfigiúirí trí ú a chur i ndiaidh an fhigiúir, e.g., an 1ú, an 2ú, an 19ú, an 123ú. Is ionann na rialacha a bhaineann le horduimhreacha a scríobh ina bhfigiúirí agus na rialacha a bhaineann le horduimhreacha a scríobh ina bhfocail.

9.6 An Codán #

Cainníocht uimhriúil nach slánuimhir is ea an codán, e.g., 1/4 – ceathrú; 2/3 – dhá thrian; 5/6 – cúig shéú.

9.6.1 Comhdhéanamh an Chodáin #

  • (a) Bíonn dhá chuid sa ghnáthchodán: an t-uimhreoir agus an t-ainmneoir. Cuirtear an t-uimhreoir os cionn na líne agus an t-ainmneoir faoi bhun na líne, e.g., i gcás 6/7, is é 6 an t-uimhreoir agus is é 7 an t-ainmneoir.
  • (b) Baintear leas as na horduimhreacha chun an t-ainmneoir a chur in iúl seachas i gcás na bhfocal leath agus trian. Tabhair faoi deara go n-úsáidtear an fhoirm speisialta iolra treana den ainmfhocal trian ar lorg na n-uimhreacha 3–10. Fágtar an t-ainmfhocal sin lom i ndiaidh trí, ceithre, cúig, sé, e.g., 3/3 – trí treana; 4/3 – ceithre treana; agus uraítear é i ndiaidh seacht, ocht, naoi, deich, e.g., 9/3 – naoi dtreana; 10/3 – deich dtreana.
  • (c) I gcás gur uimhir idir 11–19 an t-ainmneoir, úsáidtear leagan a dhíorthaítear ón orduimhir, e.g., 4/13 – ceithre thrídéagú; 6/15 – sé chúigdéagú.
  • (d) I gcás gur uimhir os cionn 20 an t-ainmneoir, is ionann ord na bhfocal agus ord na bhfocal sna maoluimhreacha ach go gcuirtear orduimhir in ionad na maoluimhreach ag an deireadh, e.g., 1/30 – tríochadú.

9.6.2 An tAinmneoir #

Tábla 9Y: Na Codáin – An tAinmneoir 2–19 #

CodánAn tAinmneoirAn Leagan le cuidCodánAn tAinmneoirAn Leagan le cuid
1/2leathan leathchuid1/11aondéagúan t-aondéagú cuid
1/3trianan tríú cuid1/12dódhéagúan dódhéagú cuid
1/4ceathrúan ceathrú cuid1/13trídéagúan trídéagú cuid
1/5cúigiúan cúigiú cuid1/14ceathairdéagúan ceathairdéagú cuid
1/6séúan séú cuid1/15cúigdéagúan cúigdéagú cuid
1/7seachtúan seachtú cuid1/16sédéagúan sédéagú cuid
1/8ochtúan t-ochtú cuid1/17seachtdéagúan seachtdéagú cuid
1/9naoúan naoú cuid1/18ochtdéagúan t-ochtdéagú cuid
1/10deichiúan deichiú cuid1/19naoidéagúan naoidéagú cuid

Tábla 9Z: Na Codáin – An tAinmneoir 20+ #

CodánAn Leagan le cuidCodánAn Leagan le cuid
1/21an fiche aonú cuid1/87an t-ochtó seachtú cuid
1/32an tríocha dóú cuid1/98an nócha ochtú cuid
1/43an daichead tríú cuid1/99an nócha naoú cuid
1/54an caoga ceathrú cuid1/156an céad caoga séú cuid
1/65an seasca cúigiú cuid1/2,987an dá mhíle naoi gcéad ochtó seachtú cuid
1/76an seachtó séú cuid1/3,234,567an trí mhilliún, dhá chéad tríocha is ceithre mhíle, cúig chéad seasca seachtú cuid

Tabhair faoi deara gurb í an orduimhir a úsáidtear i gcás na ndeicheanna, e.g., fichiú, céadú, míliú, etc. agus nach gnách an leagan le cuid a úsáid leo, e.g., 1/30 – tríochadú; 1/50 – caogadú.

9.6.3 An tUimhreoir #

Leantar córas na mbunuimhreacha nuair is mó ná 1 an t-uimhreoir toisc gur gnáth-ainmfhocail iad na hainmneoirí (eisceacht: ní shéimhítear fichiú, e.g., trí fichiú).

Tábla 9AA: Na Codáin – An tUimhreoir 2–10 #

CodánFoirmCodánFoirmCodánFoirm
3/2trí leath2/11dhá aondéagú4/30ceithre thríochadú
2/3dhá thrian3/12trí dhódhéagú5/40cúig dhaicheadú
5/4cúig cheathrú4/13ceithre thrídéagú6/50sé chaogadú
4/7ceithre sheachtú7/16seacht sédéagú9/80naoi n-ochtódú
8/9ocht naoú9/18naoi n-ochtdéagú9/100naoi gcéadú
9/10naoi ndeichiú6/19sé naoidéagú3/1,000trí mhíliú
10/3deich dtreana3/20trí fichiú5/1,000,000cúig mhilliúnú

De rogha air sin, is féidir an t-ainmfhocal ceann/cinn a úsáid i dteannta an réamhfhocail de agus an leagain iolra den ainmneoir.

Tábla 9BB: Na Codáin – An tUimhreoir 2–10 – An Leagan le ceann/cinn agus an Réamhfhocal de #

Codánceann/cinn + deCodánceann/cinn + de
2/21dhá cheann de fiche aonuithe10/156deich gcinn de chéad caoga séithe
3/32trí cinn de thríocha dóithe5/209cúig cinn de dhá chéad naoithe
4/43ceithre cinn de dhaichead tríthe2/2,987dhá cheann de dhá mhíle, naoi gcéad ochtó seachtuithe
5/54cúig cinn de chaoga ceathruithe3/3,234,567trí cinn de thrí mhilliún, dhá chéad tríocha is ceithre mhíle, cúig chéad seasca seachtuithe

Nuair is mó ná 10 an t-uimhreoir úsáidtear na maoluimhreacha mar seo a leanas: an t-uimhreoir (á lua mar mhaoluimhir) + de + iolra an ainmneora.

Tábla 9CC: Na Codáin – An tUimhreoir 11+ #

CodánAn Mhaoluimhir móide deCodánAn Mhaoluimhir móide de
11/2a haon déag de leatha19/12a naoi déag de dhódhéaguithe
12/3a dó dhéag de thrianta20/19fiche de naoidéaguithe
15/6a cúig déag de shéithe45/17daichead a cúig de sheachtdéaguithe
17/8a seacht déag d’ochtuithe87/13ochtó a seacht de thrídéaguithe
18/9a hocht déag de naoithe123/12céad fiche a trí de dhódhéaguithe

9.6.4 Uimhreoirí agus Ainmneoirí Móra #

Nuair is mó ná 10 an t-uimhreoir agus nuair is mó ná 20 an t-ainmneoir, is fearr an leagan leis an maoluimhir móide an réamhfhocal de agus iolra an ainmneora a úsáid. Is féidir freisin leas a bhaint as dhá mhaoluimhir agus an réamhfhocal ar nó an réamhfhocal comhshuite os cionn eatarthu chun codán a chur in iúl.

Tábla 9DD: Na Codáin – Uimhreoirí agus Ainmneoirí Móra #

CodánAn Mhaoluimhir móide deAn Mhaoluimhir móide arAn Mhaoluimhir móide os cionn
23/29fiche a trí de fiche naoithefiche a trí ar fiche a naoifiche a trí os cionn fiche a naoi
13/30a trí déag de thríochaduithea trí déag ar thríochaa trí déag os cionn tríocha
32/81tríocha a dó d’ochtó aonuithetríocha a dó ar ochtó a haontríocha a dó os cionn ochtó a haon
81/84ochtó a haon d’ochtó ceathruitheochtó a haon ar ochtó a ceathairochtó a haon os cionn ochtó a ceathair

9.7 An Uimhir Dheachúlach #

9.7.1 Uimhreacha Deachúlacha a Léamh #

  • (a) Is é córas na maoluimhreacha a úsáidtear i gcás uimhreacha deachúlacha, e.g., 1.7 – a haon ponc a seacht; 22.4 – fiche a dó ponc a ceathair; 84.22 – ochtó a ceathair ponc a dó a dó.
  • (b) Ní dhéantar infhilleadh ná athrú tosaigh ar ainmfhocal atá ar lorg uimhir dheachúlach, bíodh sí i bhfoirm focal nó figiúirí, e.g., a haon ponc a dó gram; 1.5 cileagram; 7.4 méadar ciúbach.

9.8 Achoimre ar na hUimhreacha #

9.8.1 Achoimre ar Uimhreacha 1–19 #

Tábla 9EE: Achoimre ar na hUimhreacha 1–19 #

CatagóirAn Tuiseal AinmneachAn Tuiseal GinideachFigiúr
An Bhunuimhiraon bhileog ghlan amháin
dhá chupán ghlasa
an dá chrann éagsúla
na seacht gcinn dhearga
na cúig bhád déag bheaga
sé oíche Shathairn déag
sé theach tábhairne dhéag
tús na haon bhileoige glaine amháin
dath an dá chrann éagsúla
costas na seacht gcinn dhearga
bádóirí na gcúig bhád déag bheaga
fuacht na n-ocht gcloigne maola
1 bhileog ghlan
2 chupán ghlasa
3 cinn dhearga
An Uimhir Phearsantabeirt bhan mhisniúla
beirt fhear chróga
an bheirt scoláirí chumasacha
an ceathrar feirmeoirí gnóthacha
an t-ochtar aisteoirí maithe
trí fheirmeoir déag Éireannacha
na seacht n-oibrí dhéag ghnóthacha
ainmneacha na beirte ban mhisniúla
muintir an cheathrair
muintir an cheathrar feirmeoirí gnóthacha
róil an ochtair
róil an ochtar aisteoirí maithe
cumas na dtrí fheirmeoir déag Éireannacha
tuarastail na seacht n-oibrí dhéag ghnóthacha
1 oibrí cáilithe
3 fheisire shinsearacha
8 n-údar fhoilsithe
13 fheirmeoir Éireannacha
17 n-oibrí ghnóthacha
An Orduimhiran chéad fhear cróga
na chéad cheithre charr mhóra
an tríú cupán tae
an cúigiú hionstraim reachtúil
an seachtú hábhar déag nua
an t-ochtú capall déag mór
ráiteas an chéad fhir chróga
buiséad na chéad dánlainne nua-aoisí
blas an tríú cupán tae
forálacha an chúigiú hionstraim reachtúil
costas an seachtú hábhar déag nua
ualach an ochtú capall déag mór
an 1ú fear cróga
an 1ú dánlann nua-aoiseach
an 3ú cupán tae
an 5ú hionstraim reachtúil
an 17ú hábhar nua
an 18ú capall mór

Tábla 9FF: Achoimre ar na hUimhreacha 20+ #

CatagóirAn Córas SeanbhunaitheFigiúrAn Córas SimplitheFigiúr
An Bhunuimhir agus an Uimhir Phearsantaaon chapall mór amháin is fiche
trí bhean arda is ceathracha
cúig fhuinneog bhriste is caoga
seacht leabhar shuimiúla is seachtó
naoi nduine ghnóthacha is nócha
trí chéad seasca is ceithre bhuidéal fholmha
21 chapall mór
43 bhean arda
55 fhuinneog bhriste
77 leabhar shuimiúla
99 nduine ghnóthacha
364 bhuidéal fholmha
fiche a haon capall mór
ceathracha a trí bean ard
caoga a cúig fuinneog bhriste
seachtó a seacht leabhar suimiúil
nócha a naoi duine gnóthach
trí chéad seasca a ceathair buidéal folamh
21 capall mór
43 bean ard
55 fuinneog bhriste
77 leabhar suimiúil
99 duine gnóthach
364 buidéal folamh
An Orduimhiran ceathrú doras dúnta is fiche
an daicheadú leabhar nua
an séú hábhar suimiúil is seasca
an 24ú doras dúnta
an 40ú leabhar nua
an 66ú hábhar suimiúil
——

Tabhair faoi deara:

  • (a) gurb é an Córas Seanbhunaithe amháin a úsáidtear le huimhreacha faoi bhun 20;
  • (b) go moltar, i gcás an phróis, uimhreacha pearsanta suas go dháréag a scríobh ina bhfocail seachas ina bhfigiúirí.
✓Nasc cóipeáilte!