An Uimhir
Caibidil 9: The Number
9.1 Ginearálta #
9.1.1 Príomhleaganacha na hUimhreach #
Is iad na príomhleaganacha den uimhir sa Ghaeilge an Mhaoluimhir, an Bhunuimhir, an Uimhir Phearsanta, an Orduimhir, an Codán agus an Uimhir Dheachúlach.
- (a) An Mhaoluimhir: Tugtar maoluimhir ar uimhir nach dtagann ainmfhocal go díreach ar a lorg. Úsáidtear an mhaoluimhir i gcomhaireamh lom, e.g., a haon; a cúig; a deich (féach 9.2).
- (b) An Bhunuimhir: Tugtar bunuimhir ar uimhir a chuirtear roimh ainmfhocal chun líon rudaí a chur in iúl, e.g., trí leabhar; seacht gcupán; naoi mbád (féach 9.3).
- (c) An Uimhir Phearsanta: Tugtar uimhir phearsanta ar uimhir a úsáidtear chun daoine a chomhaireamh, e.g., beirt bhan; ceathrar daltaí; ochtar feirmeoirí (féach 9.4).
- (d) An Orduimhir: Tugtar orduimhir ar uimhir lena gcuirtear ionad ruda i sraith rudaí in iúl, e.g., an chéad teach; an dara bean; an cúigiú haois (féach 9.5).
- (e) An Codán: Cainníocht uimhriúil nach slánuimhir (uimhir iomlán) is ea an codán, e.g., ceathrú (1/4); ceithre chúigiú (4/5); cúig shéú (5/6) (féach 9.6).
- (f) An Uimhir Dheachúlach: Bealach eile chun cainníocht uimhriúil nach slánuimhir a chur in iúl, agus úsáid á baint as an bpointe deachúlach, is ea an uimhir dheachúlach, e.g., 3.1; 7.5; 18.49; 34.023 (féach 9.7).
9.1.2 An Dá Chóras #
Tugtar rogha idir dhá chóras chun déileáil le bunuimhreacha agus le huimhreacha pearsanta sa scríbhneoireacht: an Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe. Úsáidtear an Córas Seanbhunaithe le huimhreacha ó 1–19 i gcónaí. Is féidir an Córas Seanbhunaithe nó an Córas Simplithe a úsáid le huimhreacha ó 20 ar aghaidh.
9.2 An Mhaoluimhir #
Tugtar maoluimhir ar uimhir a úsáidtear i gcomhaireamh lom nuair nach gcuirtear líon nó ord rudaí nó daoine in iúl, e.g., a haon; a trí déag; fiche a trí; céad nócha a cúig; míle, ceithre chéad seachtó a naoi.
9.2.1 Na Maoluimhreacha 0–99 #
- (a) Cuirtear an mhír a roimh uimhreacha ó 1–19, e.g., a haon; a dó; a trí; bus a ceathair; a hocht déag; agus i gcás 20–99 (seachas na deicheanna) cuirtear í roimh an uimhir dheiridh, e.g., fiche a haon; daichead a sé; seachtó a hocht.
- (b) Tá comhstádas ag na focail ceathracha agus daichead.
Tábla 9A: Na Maoluimhreacha 0–19 #
| Réimse | Uimhreacha |
|---|---|
| 0–10 | náid / neamhní, a haon, a dó, a trí, a ceathair, a cúig, a sé, a seacht, a hocht, a naoi, a deich |
| 11–19 | a haon déag, a dó dhéag, a trí déag, a ceathair déag, a cúig déag, a sé déag, a seacht déag, a hocht déag, a naoi déag |
Tabhair faoi deara go n-úsáidtear an mhaoluimhir i gcúrsaí ama, e.g., a haon a chlog; a seacht a chlog; fiche tar éis a cúig. Seo mar a scríobhtar an t-am i bhfoirm figiúirí: 5.30 p.m.; 4.26 p.m.; 13:00; 16:47.
Tábla 9B: Na Maoluimhreacha 20–99 #
| Deich | Samplaí |
|---|---|
| 20–29 | fiche, fiche a haon, fiche a dó, fiche a trí, fiche a ceathair, fiche a cúig, fiche a sé, fiche a seacht, fiche a hocht, fiche a naoi |
| 30–39 | tríocha, tríocha a ceathair, tríocha a cúig, tríocha a sé |
| 40–49 | daichead / ceathracha, daichead a seacht / ceathracha a seacht, daichead a hocht / ceathracha a hocht, daichead a naoi / ceathracha a naoi |
| 50–59 | caoga, caoga a haon, caoga a dó, caoga a trí |
| 60–69 | seasca, seasca a ceathair, seasca a cúig, seasca a sé |
| 70–79 | seachtó, seachtó a seacht, seachtó a hocht, seachtó a naoi |
| 80–89 | ochtó, ochtó a haon, ochtó a dó, ochtó a trí |
| 90–99 | nócha, nócha a ceathair, nócha a cúig, nócha a sé |
9.2.2 Na Maoluimhreacha 100+ #
- (a) Is ainmfhocail iad na huimhreacha céad, míle, milliún, billiún, etc. Dá bhrí sin, is é córas na mbunuimhreacha a úsáidtear má tá na huimhreacha 2–19 roimh shraith náideanna a fhreagraíonn do céad, míle, milliún, billiún, etc., e.g., ceithre chéad; dhá chéad míle; naoi milliún déag; dhá bhilliún; ocht mbilliún (féach 9.3).
- (b) Ní dhéantar athrú tosaigh ar an ainmfhocal i ndiaidh na ndeicheanna, e.g., fiche míle; tríocha milliún; etc.
Tábla 9C: Na Maoluimhreacha – Na Deicheanna #
| Figiúr | Foirm | Figiúr | Foirm |
|---|---|---|---|
| 100 | céad | 200 | dhá chéad |
| 1,000 | míle | 4,000 | ceithre mhíle |
| 1,000,000 | milliún | 5,000,000 | cúig mhilliún |
| 1,000,000,000 | billiún | 17,000,000,000 | seacht mbilliún déag |
Tábla 9D: Na Maoluimhreacha 100–9,999 #
| Figiúr | Foirm | Figiúr | Foirm |
|---|---|---|---|
| 103 | céad a trí | 1,001 | míle a haon |
| 115 | céad a cúig déag | 1,126 | míle, céad fiche a sé |
| 120 | céad fiche | 1,230 | míle, dhá chéad tríocha |
| 181 | céad ochtó a haon | 2,915 | dhá mhíle, naoi gcéad a cúig déag |
| 273 | dhá chéad seachtó a trí | 3,824 | trí mhíle, ocht gcéad fiche a ceathair |
| 355 | trí chéad caoga a cúig | 4,733 | ceithre mhíle, seacht gcéad tríocha a trí |
| 446 | ceithre chéad daichead a sé | 5,642 | cúig mhíle, sé chéad daichead a dó |
| 519 | cúig chéad a naoi déag | 6,551 | sé mhíle, cúig chéad caoga a haon |
| 657 | sé chéad caoga a seacht | 7,460 | seacht míle, ceithre chéad seasca |
| 734 | seacht gcéad tríocha a ceathair | 8,379 | ocht míle, trí chéad seachtó a naoi |
| 818 | ocht gcéad a hocht déag | 9,288 | naoi míle, dhá chéad ochtó a hocht |
| 999 | naoi gcéad nócha a naoi | 9,999 | naoi míle, naoi gcéad nócha a naoi |
9.2.3 Na Maoluimhreacha 10,000+ #
- (a) Tá dhá chóras ann chun na maoluimhreacha os cionn 10,000 a chur in iúl – córas na mbunuimhreacha agus córas na maoluimhreacha.
- (b) I gcóras na mbunuimhreacha leanann ord na bhfocal rialacha na mbunuimhreacha, e.g., 24,000 – ceithre mhíle is fiche (féach Tábla 9N). Faoi chóras na maoluimhreacha, úsáidtear an mhaoluimhir móide an t-ainmfhocal lom (céad, míle, etc.), e.g., 24,000 – fiche a ceathair míle. Tabhair faoi deara go n-úsáidtear is i gcóras na mbunuimhreacha os cionn 10,000 ach nach n-úsáidtear é sna maoluimhreacha eile.
Tábla 9E: Na Maoluimhreacha 10,000+ #
| Figiúr | Córas na mBunuimhreacha | Córas na Maoluimhreacha |
|---|---|---|
| 13,452 | trí mhíle dhéag, ceithre chéad caoga a dó | trí déag míle, ceithre chéad caoga a dó |
| 18,901 | ocht míle dhéag, naoi gcéad a haon | ocht déag míle, naoi gcéad a haon |
| 38,482 | ocht míle is tríocha, ceithre chéad ochtó a dó | tríocha a hocht míle, ceithre chéad ochtó a dó |
| 65,155 | cúig mhíle is seasca, céad caoga a cúig | seasca a cúig míle, céad caoga a cúig |
| 74,048 | ceithre mhíle is seachtó, daichead a hocht | seachtó a ceathair míle, daichead a hocht |
| 92,827 | dhá mhíle is nócha, ocht gcéad fiche a seacht | nócha a dó míle, ocht gcéad fiche a seacht |
| 116,104 | céad is sé mhíle dhéag, céad a ceathair | céad a sé déag míle, céad a ceathair |
| 520,712 | cúig chéad is fiche míle, seacht gcéad a dó dhéag | cúig chéad fiche míle, seacht gcéad a dó dhéag |
| 974,345 | naoi gcéad seachtó is ceithre mhíle, trí chéad daichead a cúig | naoi gcéad seachtó a ceathair míle, trí chéad daichead a cúig |
9.3 An Bhunuimhir #
9.3.1 Na Bunuimhreacha 1–19 #
- (a) Tugtar bunuimhir ar an uimhir a chuirtear le hainmfhocal chun líon rudaí a chur in iúl.
- (b) Tagann an t-ainmfhocal ar lorg aon, dhá, trí, ceithre, cúig, sé, seacht, ocht, naoi, deich.
- (c) Tabhair faoi deara go n-úsáidtear na bunuimhreacha dhá agus ceithre seachas na foirmeacha maoluimhreach dó agus ceathair.
- (d) Ní mór an focal amháin a lua tar éis na bunuimhreach aon agus an ainmfhocail. Ní gá, áfach, aon a lua i gcónaí, e.g., aon chapall amháin; capall amháin.
- (e) Ní chuirtear séimhiú ar d, t nó s tar éis aon, e.g., aon doras amháin; aon teach amháin.
- (f) I ndiaidh an ainmfhocail a thagann an focal déag, e.g., ceithre leabhar déag. Séimhítear an focal déag má chríochnaíonn an focal díreach roimhe ar ghuta (ach féach 9.3.2(e)). Tabhair faoi deara, más aonad brí ar leith an t-ainmfhocal agus an cáilitheoir, e.g., madra rua; cat crainn; teach tábhairne; láthair champála (seachas gnáth-ainmfhocal agus cáilitheoir, e.g., leabhar dearg), is i ndiaidh an ainmfhocail agus an cháilitheora a chuirtear déag, e.g., ceithre mhadra rua dhéag; cúig theach tábhairne dhéag; sé chat crainn déag; seacht n-iora ghlasa dhéag. Cuirtear aon cháilitheoir eile i ndiaidh déag, e.g., sé chat crainn déag mhóra; seacht n-iora ghlasa dhéag fhiáine.
- (g) Ní shéimhítear dhá i ndiaidh an ailt, an ná céad, e.g., an dá leabhar; an chéad dá leabhar; aon dá leabhar.
- (h) Cuireann na bunuimhreacha aon (ach féach 8.3.3), dhá, trí, ceithre, cúig agus sé séimhiú ar an ainmfhocal uatha a thagann ina ndiaidh, e.g., trí bhád; ach ní shéimhítear an focal cent, e.g., trí cent.
- (i) Cuireann na bunuimhreacha seacht, ocht, naoi agus deich urú ar an ainmfhocal uatha agus iolra a thagann ina ndiaidh, e.g., seacht gcnámh; deich gcinn; ach ní chuirtear urú ar an bhfocal euro, e.g., ocht euro; naoi euro, ná cent, e.g., ocht cent; deich cent.
Tábla 9F: Na Bunuimhreacha 1–19 #
| Uimhir | Consan | Guta | Uimhir | Consan | Guta |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | bád / bád amháin / aon bhád amháin | ábhar / ábhar amháin / aon ábhar amháin | 11 | aon bhád déag | aon ábhar déag |
| 2 | dhá bhád | dhá ábhar | 12 | dhá bhád déag | dhá oíche dhéag |
| 3 | trí bhád | trí ábhar | 13 | trí bhád déag | trí ábhar déag |
| 4 | ceithre bhád | ceithre ábhar | 14 | ceithre bhád déag | ceithre ábhar déag |
| 5 | cúig bhád | cúig ábhar | 15 | cúig bhád déag | cúig oíche dhéag |
| 6 | sé bhairille | sé oíche | 16 | sé bhairille dhéag | sé ábhar déag |
| 7 | seacht mbairille | seacht n-oíche | 17 | seacht mbairille dhéag | seacht n-oíche dhéag |
| 8 | ocht mbairille | ocht n-oíche | 18 | ocht mbád déag | ocht n-oíche dhéag |
| 9 | naoi mbairille | naoi n-oíche | 19 | naoi mbairille dhéag | naoi n-oíche dhéag |
| 10 | deich mbairille | deich n-oíche |
9.3.2 Ainmfhocail a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu i ndiaidh na mBunuimhreacha #
Tá roinnt ainmfhocal ann arb í foirm an ainmnigh iolra díobh, nó leagan iolra ar leith díobh, a úsáidtear i ndiaidh na mbunuimhreacha 3–10 agus i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 3–9. Léirítear na hainmfhocail sin sa tábla thíos. Cé nach leagan iolra é fichid, áirítear an leagan sin san aicme seo.
Tábla 9G: Na Bunuimhreacha – Foirmeacha na nAinmfhocal a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #
| Ainmfhocal | Foirm le 1–2 | Foirm le 3–6 | Foirm le 7–10 |
|---|---|---|---|
| bliain | bhliain | bliana | mbliana |
| seachtain | sheachtain | seachtaine | seachtaine |
| ceann (seachas ball beatha) | cheann | cinn | gcinn |
| cloigeann (seachas ball beatha) | chloigeann | cloigne | gcloigne |
| fiche | fhichead | fichid | bhfichid |
| pingin | phingin | pingine | bpingine |
| trian | thrian | treana | dtreana |
| troigh | throigh | troithe | dtroithe |
| uair (sa bhrí babhta) | uair | huaire | n-uaire |
- (a) Foirm an ainmnigh uatha de na hainmfhocail a úsáidtear leis na bunuimhreacha 1–2 agus i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 1–2, e.g., aon phingin amháin; dhá bhliain; aon uair déag; dhá cheann is tríocha.
- (b) Ní chuirtear séimhiú ar an leagan iolra i ndiaidh 3–6 ná i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 3–6, e.g., trí seachtaine; ceithre cinn déag.
- (c) I ndiaidh 3–6 agus i ndiaidh uimhreacha a chríochnaíonn ar 3–6 cuirtear h roimh an leagan iolra uaire, e.g., cúig huaire.
- (d) Cuireann na huimhreacha 7–10 agus uimhreacha a chríochnaíonn ar 7–9 urú ar an leagan iolra, e.g., seacht mbliana; ocht bpingine déag.
- (e) Ní chuirtear séimhiú ar déag i ndiaidh an leagain iolra, fiú amháin sa chás go gcríochnaíonn sé ar ghuta, e.g., trí bliana déag; ocht n-uaire déag.
- (f) Is í foirm an ainmnigh uatha a úsáidtear i ndiaidh na ndeicheanna (seachas deich), e.g., fiche bliain; tríocha pingin; ochtó troigh.
Tábla 9H: Na Bunuimhreacha – Samplaí d’Fhoirmeacha na nAinmfhocal a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #
| Uimhir | Sampla | Uimhir | Sampla |
|---|---|---|---|
| 1 | aon bhliain amháin | 11 | aon uair déag |
| 2 | dhá cheann | 12 | dhá phingin déag |
| 3 | trí bliana | 13 | trí huaire déag |
| 4 | ceithre cinn | 14 | ceithre cinn déag |
| 5 | cúig huaire | 15 | cúig bliana déag |
| 6 | sé sheachtain | 16 | sé seachtaine déag |
| 7 | seacht mbliana | 17 | seacht gcinn déag |
| 8 | ocht gcinn | 18 | ocht bpingine déag |
| 9 | naoi n-uaire | 19 | naoi mbliana déag |
| 10 | deich bpingine |
9.3.3 An Aidiacht leis na Bunuimhreacha 1–19 #
- (a) Ar lorg na bunuimhreach 1, is san uimhir uatha a bhíonn an aidiacht agus réitíonn sí leis an ainmfhocal, e.g., bád mór / bád mór amháin / aon bhád mór amháin; fuinneog mhór / fuinneog mhór amháin / aon fhuinneog mhór amháin.
- (b) Ar lorg na mbunuimhreacha 2–19, is san uimhir iolra a bhíonn an aidiacht.
- (c) Séimhítear an aidiacht i ndiaidh na mbunuimhreacha 2–6, e.g., dhá bhád mhóra; cúig bhád bheaga.
- (d) Ní dhéantar athrú tosaigh ar an aidiacht i ndiaidh na mbunuimhreacha 7–19, e.g., seacht mbád beaga; seacht gcarr déag nua.
Tábla 9I: Na Bunuimhreacha 1–19 – Foirm na hAidiachta #
| Uimhir | Firinscneach | Baininscneach | Uimhir | Firinscneach | Baininscneach |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | bád beag amháin | fuinneog bheag amháin | 11 | aon bhád déag beaga | aon fhuinneog déag bheaga |
| 2 | dhá bhád bheaga | dhá fhuinneog bheaga | 12 | dhá bhád déag bheaga | dhá fhuinneog déag bheaga |
| 3 | trí bhád bheaga | trí fhuinneog bheaga | 13 | trí bhád déag bheaga | trí fhuinneog déag bheaga |
| 4 | ceithre bhád bheaga | ceithre fhuinneog bheaga | 14 | ceithre bhád déag bheaga | ceithre fhuinneog déag bheaga |
| 5 | cúig bhád bheaga | cúig fhuinneog bheaga | 15 | cúig bhád déag bheaga | cúig fhuinneog déag bheaga |
| 6 | sé bhád bheaga | sé fhuinneog bheaga | 16 | sé bhád déag bheaga | sé fhuinneog déag bheaga |
| 7 | seacht mbád beaga | seacht bhfuinneog beaga | 17 | seacht mbád déag beaga | seacht bhfuinneog déag beaga |
| 8 | ocht mbád beaga | ocht bhfuinneog beaga | 18 | ocht mbád déag beaga | ocht bhfuinneog déag beaga |
| 9 | naoi mbád beaga | naoi bhfuinneog beaga | 19 | naoi mbád déag beaga | naoi bhfuinneog déag beaga |
| 10 | deich mbád beaga | deich bhfuinneog beaga |
9.3.4 Foirm na hAidiachta leis na hAinmfhocail a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #
- (a) Ar lorg na mbunuimhreacha 1–2, cuirtear séimhiú ar an aidiacht i gcás ainmfhocal baininscneach, e.g., aon bhliain mhaith amháin; dhá bhliain mhaithe.
- (b) I ndiaidh 3–19, ní chuirtear séimhiú ná urú ar an aidiacht, e.g., trí bliana fada; ceithre cinn maithe; ocht mbliana fada déag.
Tábla 9J: Na Bunuimhreacha 1–19 – Foirm na hAidiachta leis na hAinmfhocail a bhfuil Leagan Iolra ar leith acu #
| Uimhir | Sampla | Uimhir | Sampla |
|---|---|---|---|
| 1 | aon bhliain mhaith amháin | 11 | aon bhliain déag mhaith |
| 2 | dhá bhliain mhaithe | 12 | dhá bhliain déag mhaithe |
| 3 | trí bliana maithe | 13 | trí bliana déag maithe |
| 4 | ceithre cinn mhóra | 14 | ceithre cinn déag mhóra |
| 5 | cúig cinn mhóra | 15 | cúig cinn déag mhóra |
| 6 | sé bliana maithe | 16 | sé bliana déag maithe |
| 7 | seacht mbliana maithe | 17 | seacht mbliana déag maithe |
| 8 | ocht gcinn mhóra | 18 | ocht gcinn déag mhóra |
| 9 | naoi mbliana maithe | 19 | naoi mbliana déag maithe |
| 10 | deich mbliana maithe |
9.3.5 An tAlt leis na Bunuimhreacha 1–19 #
- (a) Foirm uatha an ailt:
- (i) Cuirtear foirm uatha an ailt roimh an mbunuimhir 1, roimh uimhreacha a chríochnaíonn ar 1, agus roimh iolraithe ar 10 ó 20 ar aghaidh.
- (ii) Cuirtear t- roimh an mbunuimhir aon ar lorg an ailt, e.g., an t-aon leabhar amháin; an t-aon bhileog amháin. Baintear an t- i ndiaidh réamhfhocal, e.g., san aon leabhar amháin; tríd an aon fhuinneog amháin.
- (iii) Foirm uatha an ailt a chuirtear roimh an mbunuimhir dhá, e.g., an dá chapall; an dá bhróig.
- (iv) Ní shéimhítear d an fhocail dhá ar lorg an ailt ach cuirtear séimhiú ar an ainmfhocal a thagann ina dhiaidh, bíodh sé firinscneach nó baininscneach, e.g., an dá bhád; an dá fhuinneog.
- (b) Foirm iolra an ailt:
- (i) Is í foirm iolra an ailt a chuirtear roimh na bunuimhreacha 3–19, e.g., na trí bhád; na ceithre fhuinneog; na cúig bhád déag.
- (ii) Cuirtear h roimh ghuta ar lorg na, e.g., na hocht mbád; na haon bhád déag.
- (iii) Cuirtear an focal déag i ndiaidh an ainmfhocail agus séimhítear é más ar ghuta a chríochnaíonn an focal roimhe, e.g., na trí oíche dhéag; ach na trí bhád déag.
Tábla 9K: Na Bunuimhreacha 1–19 – An tAlt #
| Uimhir | Firinscneach | Baininscneach | Uimhir | Firinscneach | Baininscneach |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | an t-aon bhád amháin | an t-aon fhuinneog amháin | 11 | na haon bhád déag | na haon fhuinneog déag |
| 2 | an dá bhád | an dá fhuinneog | 12 | an dá bhád déag | an dá fhuinneog déag |
| 3 | na trí bhád | na trí fhuinneog | 13 | na trí bhád déag | na trí fhuinneog déag |
| 4 | na ceithre bhád | na ceithre fhuinneog | 14 | na ceithre bhád déag | na ceithre fhuinneog déag |
| 5 | na cúig bhád | na cúig fhuinneog | 15 | na cúig bhád déag | na cúig fhuinneog déag |
| 6 | na sé bhád | na sé fhuinneog | 16 | na sé bhád déag | na sé fhuinneog déag |
| 7 | na seacht mbád | na seacht bhfuinneog | 17 | na seacht mbád déag | na seacht bhfuinneog déag |
| 8 | na hocht mbád | na hocht bhfuinneog | 18 | na hocht mbád déag | na hocht bhfuinneog déag |
| 9 | na naoi mbád | na naoi bhfuinneog | 19 | na naoi mbád déag | na naoi bhfuinneog déag |
| 10 | na deich mbád | na deich bhfuinneog |
9.3.6 Na Bunuimhreacha 1–19 – An Tuiseal Ginideach gan an tAlt #
- (a) Téann athrú foirme ar ainmfhocal firinscneach nó baininscneach san uimhir uatha i ndiaidh aon, e.g., luach aon bhó amháin; praghas aon bhaile amháin.
- (b) I gcás dhá, cuirtear an t-ainmfhocal sa tuiseal ginideach uatha nó sa tuiseal ginideach iolra, e.g., dhá bhád $\rightarrow$ dhá bhád nó dhá bháid; dhá chathaoir $\rightarrow$ dhá chathaoir nó dhá chathaoireacha.
- (c) I ndiaidh 3–19, bíonn an t-ainmfhocal san ainmneach uatha agus ní chuirtear athrú tosaigh ar an aidiacht, e.g., praghas trí bhád mhóra; lucht ceithre bhád déag bheaga.
Tábla 9L: Na Bunuimhreacha 1–19 – An Tuiseal Ginideach leis an Alt #
| Uimhir | Firinscneach | Baininscneach |
|---|---|---|
| 1 | sheol an aon bháid amháin | chos na haon chathaoireach amháin |
| 2 | sheol an dá bhád / bháid | chos an dá chathaoir |
| 3 | sheolta na dtrí bhád | chosa na dtrí chathaoir |
| 4 | sheolta na gceithre bhád | chosa na gceithre chathaoir |
| 5 | sheolta na gcúig bhád | chosa na gcúig chathaoir |
| 6 | sheolta na sé bhád | chosa na sé chathaoir |
| 7 | sheolta na seacht mbád | chosa na seacht gcathaoir |
| 8 | sheolta na n-ocht mbád | chosa na n-ocht gcathaoir |
| 9 | sheolta na naoi mbád | chosa na naoi gcathaoir |
| 10 | sheolta na ndeich mbád | chosa na ndeich gcathaoir |
| 11 | sheolta na haon bhád déag | chosa na haon chathaoir déag |
| 12 | sheolta an dá bhád déag | chosa an dá chathaoir déag |
| 13 | sheolta na dtrí bhád déag | chosa na dtrí chathaoir déag |
9.3.7 Na Bunuimhreacha – Tuiseal Ainmneach agus Tuiseal Ginideach na nDeicheanna #
Sa tábla thíos, leagtar amach foirmeacha na ndeicheanna sa tuiseal ainmneach agus sa tuiseal ginideach leis an alt.
Tábla 9M: Na Bunuimhreacha – Tuiseal Ainmneach agus Tuiseal Ginideach na nDeicheanna #
| Deich | An Tuiseal Ainmneach leis an Alt | An Tuiseal Ginideach leis an Alt |
|---|---|---|
| 10 | an deich | na ndeich |
| 20 | an fiche | an fhichid |
| 30 | an tríocha | an tríochad |
| 40 | an daichead / an cheathracha | an daichid / na ceathrachad |
| 50 | an caoga | an chaogad |
| 60 | an seasca | an seascad |
| 70 | an seachtó | an tseachtód |
| 80 | an t-ochtó | an ochtód |
| 90 | an nócha | an nóchad |
Nuair a úsáidtear leagan iolra na ndeicheanna is sa ghinideach iolra a bhíonn an t-ainmfhocal ina dhiaidh, e.g., na fichidí daoine; na céadta mílte punt.
9.3.8 Na Bunuimhreacha 21–99 – An Dá Chóras #
Sa Chóras Seanbhunaithe, cuirtear an t-ainmfhocal idir an t-aonad agus an deich, agus úsáidtear an cónasc is, e.g., bád is fiche; trí bhád is daichead. Sa Chóras Simplithe, cuirtear an deich ar dtús móide an t-aonad agus an t-ainmfhocal lom san uatha, e.g., fiche a haon bád; daichead a trí bád.
Tábla 9N: Na Bunuimhreacha 21–99 – An Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe #
| Figiúr | An Córas Seanbhunaithe | An Córas Simplithe |
|---|---|---|
| 21 | bád is fiche / aon bhád amháin is fiche | fiche a haon bád |
| 22 | dhá bhád is fiche | fiche a dó bád |
| 23 | trí bhád is fiche | fiche a trí bád |
| 34 | ceithre bhád is tríocha | tríocha a ceathair bád |
| 45 | cúig bhád is daichead | daichead a cúig bád |
| 56 | sé bhád is caoga | caoga a sé bád |
| 67 | seacht mbád is seasca | seasca a seacht bád |
| 78 | ocht mbád is seachtó | seachtó a hocht bád |
| 89 | naoi mbád is ochtó | ochtó a naoi bád |
| 99 | naoi mbád is nócha | nócha a naoi bád |
Nuair atá aidiacht ag gabháil le bunuimhir, is féidir úsáid a bhaint as leagan iolra an ainmfhocail ceann (cinn) i dteannta an réamhfhocail de, e.g., trí cinn de bháid mhóra is fiche.
9.3.9 Na Bunuimhreacha 100+ – An Dá Chóras #
Sa Chóras Seanbhunaithe agus sa Chóras Simplithe, leagtar amach na bunuimhreacha 100+ mar seo a leanas:
Tábla 9O: Na Bunuimhreacha 100+ – An Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe #
| Figiúr | An Córas Seanbhunaithe | An Córas Simplithe |
|---|---|---|
| 191 | céad nócha is aon mhéadar amháin | céad nócha a haon méadar |
| 232 | dhá chéad tríocha is dhá mhéadar | dhá chéad tríocha a dó méadar |
| 345 | trí chéad daichead is cúig mhéadar | trí chéad daichead a cúig méadar |
| 468 | ceithre chéad seasca is ocht méadar | ceithre chéad seasca a hocht méadar |
| 1,001 | míle is aon mhéadar amháin | míle a haon méadar |
| 2,345 | dhá mhíle, trí chéad daichead is cúig mhéadar | dhá mhíle, trí chéad daichead a cúig méadar |
9.3.10 Na Bunuimhreacha 20+ ina bhFigiúirí #
Léirítear sa tábla thíos an chaoi a gcuirtear an Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe i bhfeidhm nuair a scríobhtar na bunuimhreacha os cionn 20 ina bhfigiúirí.
Tábla 9P: Na Bunuimhreacha 20+ ina bhFigiúirí – An Córas Seanbhunaithe agus an Córas Simplithe #
| Figiúr | An Córas Seanbhunaithe | An Córas Simplithe |
|---|---|---|
| 21 | 21 chapall | 21 capall |
| 22 | 22 chapall | 22 capall |
| 23 | 23 chapall | 23 capall |
| 27 | 27 gcapall | 27 capall |
| 34 | 34 chapall | 34 capall |
| 45 | 45 chapall | 45 capall |
| 56 | 56 chapall | 56 capall |
| 67 | 67 gcapall | 67 capall |
| 78 | 78 gcapall | 78 capall |
| 89 | 89 gcapall | 89 capall |
9.4 An Uimhir Phearsanta #
Tugtar uimhir phearsanta ar uimhir a chuireann líon daoine in iúl.
9.4.1 Na hUimhreacha Pearsanta 1–12 #
Is iad na huimhreacha pearsanta ó 1–12: duine, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr, aon duine dhéag, dháréag.
Tábla 9Q: Na hUimhreacha Pearsanta #
| Uimhir | Foirm | Uimhir | Foirm |
|---|---|---|---|
| 1 | duine / aon duine amháin | 7 | seachtar |
| 2 | beirt | 8 | ochtar |
| 3 | triúr | 9 | naonúr |
| 4 | ceathrar | 10 | deichniúr |
| 5 | cúigear | 11 | aon duine dhéag |
| 6 | seisear | 12 | dháréag |
9.4.2 Na hUimhreacha Pearsanta Loma leis an Alt #
Sa tábla thíos, leagtar amach na huimhreacha pearsanta loma sa tuiseal ainmneach agus sa tuiseal ginideach leis an alt.
Tábla 9R: Na hUimhreacha Pearsanta Loma – An Tuiseal Ainmneach agus an Tuiseal Ginideach leis an Alt #
| Uimhir | An Tuiseal Ainmneach | An Tuiseal Ginideach |
|---|---|---|
| 1 | an t-aon duine amháin | ainm an aon duine amháin |
| 2 | an bheirt | tuairim na beirte |
| 3 | an triúr | cinneadh an triúir |
| 4 | an ceathrar | teaghlach an cheathrair |
| 5 | an cúigear | obair an chúigir |
| 6 | an seisear | comhrá an tseisir |
| 7 | an seachtar | tuairisc an tseachtair |
| 8 | an t-ochtar | teach an ochtair |
| 9 | an naonúr | caint an naonúir |
| 10 | an deichniúr | vótaí an deichniúir |
| 11 | an t-aon duine dhéag | tuairim an aon duine dhéag |
| 12 | an dáréag | tuairim an dáréag |
9.4.3 Ainmfhocail leis na hUimhreacha Pearsanta #
- (a) Cuirtear an focal beirt roimh ainmfhocal uatha séimhithe, e.g., beirt fhear; beirt bhan; beirt mhúinteoirí.
- (b) Cuirtear triúr go dháréag roimh ainmfhocal iolra sa ghinideach, e.g., triúr mac; ceathrar iníonacha; seisear múinteoirí.
Tábla 9S: Na hUimhreacha Pearsanta – Foirm an Ainmfhocail ar lorg Uimhir Phearsanta #
| Uimhir | An Tuiseal Ainmneach | An Tuiseal Ginideach |
|---|---|---|
| 1 | fear amháin / aon fhear amháin | hata an fhir amháin / hata an aon fhir amháin |
| 2 | beirt fhear / beirt bhan | carr na beirte fear / carr na beirte ban |
| 3 | triúr fear / triúr ban | carr an triúir fear / carr an triúir ban |
| 4 | ceathrar fear / ceathrar ban | carr an cheathrair fear / carr an cheathrair ban |
| 5 | cúigear fear / cúigear ban | carr an chúigir fear / carr an chúigir ban |
| 6 | seisear fear / seisear ban | carr an tseisir fear / carr an tseisir ban |
| 7 | seachtar fear / seachtar ban | carr an tseachtair fear / carr an tseachtair ban |
| 8 | ochtar fear / ochtar ban | carr an ochtair fear / carr an ochtair ban |
| 9 | naonúr fear / naonúr ban | carr an naonúir fear / carr an naonúir ban |
| 10 | deichniúr fear / deichniúr ban | carr an deichniúir fear / carr an deichniúir ban |
| 11 | aon fhear déag / aon bhean déag | carr an aon fhir déag / carr na haon mhná déag |
| 12 | dháréag fear / dháréag ban | carr an dáréag fear / carr an dáréag ban |
Tábla 9T: Na hUimhreacha Pearsanta – An tAlt roimh Uimhir Phearsanta a bhfuil Ainmfhocal ar a lorg #
| Uimhir | An Tuiseal Ainmneach | An Tuiseal Ginideach |
|---|---|---|
| 1 | an t-aon fhear amháin / an t-aon bhean amháin | hata an aon fhir amháin / hata na haon mhná amháin |
| 2 | an bheirt fhear / an bheirt bhan | obair na beirte fear / obair na beirte ban |
| 3 | an triúr fear / an triúr ban | obair an triúir fear / obair an triúir ban |
| 4 | an ceathrar fear / an ceathrar ban | obair an cheathrair fear / obair an cheathrair ban |
| 5 | an cúigear fear / an cúigear ban | obair an chúigir fear / obair an chúigir ban |
| 6 | an seisear fear / an seisear ban | obair an tseisir fear / obair an tseisir ban |
| 7 | an seachtar fear / an seachtar ban | obair an tseachtair fear / obair an tseachtair ban |
| 8 | an t-ochtar fear / an t-ochtar ban | obair an ochtair fear / obair an ochtair ban |
| 9 | an naonúr fear / an naonúr ban | obair an naonúir fear / obair an naonúir ban |
| 10 | an deichniúr fear / an deichniúr ban | obair an deichniúir fear / obair an deichniúir ban |
| 11 | na haon fhear déag / na haon bhean déag | obair na haon fhir déag / obair na haon mhná déag |
| 12 | an dáréag fear / an dáréag ban | obair an dáréag fear / obair an dáréag ban |
Tábla 9U: Na hUimhreacha Pearsanta – An Aidiacht le hAinmfhocal atá ar lorg Uimhir Phearsanta #
| Uimhir | An tAinmneach | An Ginideach |
|---|---|---|
| 1 | fear ciallmhar amháin / bean shaibhir amháin | hata an fhir chiallmhair amháin / mhála na mná saibhre amháin |
| 2 | beirt fhear chróga / beirt bhan mhisniúil | teach na beirte fear cróga / guth na beirte ban misniúil |
| 3 | triúr fear cróga / triúr ban misniúil | teach an triúir fear cróga / guth an triúir ban misniúil |
| 4 | ceathrar fear cróga / ceathrar ban misniúil | teach an cheathrair fear cróga / guth an cheathrair ban misniúil |
| 5 | cúigear fear cróga / cúigear ban misniúil | teach an chúigir fear cróga / guth an chúigir ban misniúil |
| 6 | seisear fear cróga / seisear ban misniúil | teach an tseisir fear cróga / guth an tseisir ban misniúil |
| 7 | seachtar fear cróga / seachtar ban misniúil | teach an tseachtair fear cróga / guth an tseachtair ban misniúil |
| 8 | ochtar fear cróga / ochtar ban misniúil | teach an ochtair fear cróga / guth an ochtair ban misniúil |
| 9 | naonúr fear cróga / naonúr ban misniúil | teach an naonúir fear cróga / guth an naonúir ban misniúil |
| 10 | deichniúr fear cróga / deichniúr ban misniúil | teach an deichniúir fear cróga / guth an deichniúir ban misniúil |
| 11 | aon fhear déag cróga / aon bhean déag mhisniúil | teach an aon fhir déag chróga / guth na haon mhná déag misniúla |
| 12 | dháréag fear cróga / dháréag ban misniúil | teach an dáréag fear cróga / guth an dáréag ban misniúil |
9.4.4 Na hUimhreacha Pearsanta a Scríobh ina bhFigiúirí #
Moltar na huimhreacha pearsanta suas go dháréag a scríobh ina bhfocail seachas ina bhfigiúirí sa ghnáthphrós.
9.5 An Orduimhir #
Tugtar orduimhir ar uimhir lena gcuirtear ionad ruda i sraith rudaí in iúl, e.g., an chéad teach; an dara bean; an cúigiú haois.
9.5.1 Na hOrduimhreacha 1–100 #
Sa tábla thíos, leagtar amach na horduimhreacha ó 1–100.
Tábla 9V: Na hOrduimhreacha 1–100 #
| Uimhir | Orduimhir | Uimhir | Orduimhir |
|---|---|---|---|
| 1ú | an chéad | 11ú | an t-aonú… déag |
| 2ú | an dara | 12ú | an dóú… déag |
| 3ú | an tríú | 13ú | an tríú… déag |
| 4ú | an ceathrú | 14ú | an ceathrú… déag |
| 5ú | an cúigiú | 15ú | an cúigiú… déag |
| 6ú | an séú | 16ú | an séú… déag |
| 7ú | an seachtú | 17ú | an seachtú… déag |
| 8ú | an t-ochtú | 18ú | an t-ochtú… déag |
| 9ú | an naoú | 19ú | an naoú… déag |
| 10ú | an deichiú | 20ú | an fichiú |
| 21ú | an t-aonú… is fiche | 30ú | an tríochadú |
| 40ú | an daicheadú / an ceathrachadú | 50ú | an caogadú |
| 60ú | an seascadú | 70ú | an seachtódú |
| 80ú | an t-ochtódú | 90ú | an nóchadú |
| 100ú | an céadú |
9.5.2 Na hOrduimhreacha 100+ #
Úsáidtear córas atá bunaithe ar chóras na maoluimhreacha chun ionad ruda a chur in iúl os cionn 100.
Tábla 9W: Na hOrduimhreacha 100+ #
| Figiúr | Orduimhir |
|---|---|
| 101ú | an céad is a haonú |
| 112ú | an céad a dódhéagú |
| 120ú | an céad fichiú |
| 123ú | an céad fiche a tríú |
| 200ú | an dá chéadú |
| 1,000ú | an míliú |
| 1,000,000ú | an milliúnú |
9.5.3 Na hOrduimhreacha sa Tuiseal Ginideach #
Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí d’orduimhreacha sa tuiseal ginideach.
Tábla 9X: Na hOrduimhreacha sa Tuiseal Ginideach #
| Figiúr | Firinscneach | Baininscneach |
|---|---|---|
| 1ú | marcach an chéad chapaill | tús na chéad chaibidle |
| 2ú | ceann an dara buachaill | eireaball an dara bó |
| 3ú | deireadh an tríú leabhar | clúdach an tríú lefréamh |
| 5ú | bonn an chúigiú himreoir | bróga an chúigiú girseach |
| 18ú | ualach an ochtú capall déag | tús an ochtú haois déag |
| 20ú | deireadh an fichiú bliain | tús an fichiú comhdháil |
| 39ú | deireadh an naoú fear is tríocha | cóta an naoú bean is tríocha |
9.5.4 Aidiachtaí leis na hOrduimhreacha #
Díochlaontar an aidiacht de réir an ainmfhocail, e.g., an chéad bhean mhór; an chéad fhear mór; seol an chéad bháid ghoirm; deireadh na chéad tuarascála cuimsithí; na chéad scoláirí maithe; eachtraí na chéad taiscéalaithe cáiliúla.
9.5.5 Na hOrduimhreacha a Scríobh ina bhFigiúirí #
Scríobhtar orduimhreacha ina bhfigiúirí trí ú a chur i ndiaidh an fhigiúir, e.g., an 1ú, an 2ú, an 19ú, an 123ú. Is ionann na rialacha a bhaineann le horduimhreacha a scríobh ina bhfigiúirí agus na rialacha a bhaineann le horduimhreacha a scríobh ina bhfocail.
9.6 An Codán #
Cainníocht uimhriúil nach slánuimhir is ea an codán, e.g., 1/4 – ceathrú; 2/3 – dhá thrian; 5/6 – cúig shéú.
9.6.1 Comhdhéanamh an Chodáin #
- (a) Bíonn dhá chuid sa ghnáthchodán: an t-uimhreoir agus an t-ainmneoir. Cuirtear an t-uimhreoir os cionn na líne agus an t-ainmneoir faoi bhun na líne, e.g., i gcás 6/7, is é 6 an t-uimhreoir agus is é 7 an t-ainmneoir.
- (b) Baintear leas as na horduimhreacha chun an t-ainmneoir a chur in iúl seachas i gcás na bhfocal leath agus trian. Tabhair faoi deara go n-úsáidtear an fhoirm speisialta iolra treana den ainmfhocal trian ar lorg na n-uimhreacha 3–10. Fágtar an t-ainmfhocal sin lom i ndiaidh trí, ceithre, cúig, sé, e.g., 3/3 – trí treana; 4/3 – ceithre treana; agus uraítear é i ndiaidh seacht, ocht, naoi, deich, e.g., 9/3 – naoi dtreana; 10/3 – deich dtreana.
- (c) I gcás gur uimhir idir 11–19 an t-ainmneoir, úsáidtear leagan a dhíorthaítear ón orduimhir, e.g., 4/13 – ceithre thrídéagú; 6/15 – sé chúigdéagú.
- (d) I gcás gur uimhir os cionn 20 an t-ainmneoir, is ionann ord na bhfocal agus ord na bhfocal sna maoluimhreacha ach go gcuirtear orduimhir in ionad na maoluimhreach ag an deireadh, e.g., 1/30 – tríochadú.
9.6.2 An tAinmneoir #
Tábla 9Y: Na Codáin – An tAinmneoir 2–19 #
| Codán | An tAinmneoir | An Leagan le cuid | Codán | An tAinmneoir | An Leagan le cuid |
|---|---|---|---|---|---|
| 1/2 | leath | an leathchuid | 1/11 | aondéagú | an t-aondéagú cuid |
| 1/3 | trian | an tríú cuid | 1/12 | dódhéagú | an dódhéagú cuid |
| 1/4 | ceathrú | an ceathrú cuid | 1/13 | trídéagú | an trídéagú cuid |
| 1/5 | cúigiú | an cúigiú cuid | 1/14 | ceathairdéagú | an ceathairdéagú cuid |
| 1/6 | séú | an séú cuid | 1/15 | cúigdéagú | an cúigdéagú cuid |
| 1/7 | seachtú | an seachtú cuid | 1/16 | sédéagú | an sédéagú cuid |
| 1/8 | ochtú | an t-ochtú cuid | 1/17 | seachtdéagú | an seachtdéagú cuid |
| 1/9 | naoú | an naoú cuid | 1/18 | ochtdéagú | an t-ochtdéagú cuid |
| 1/10 | deichiú | an deichiú cuid | 1/19 | naoidéagú | an naoidéagú cuid |
Tábla 9Z: Na Codáin – An tAinmneoir 20+ #
| Codán | An Leagan le cuid | Codán | An Leagan le cuid |
|---|---|---|---|
| 1/21 | an fiche aonú cuid | 1/87 | an t-ochtó seachtú cuid |
| 1/32 | an tríocha dóú cuid | 1/98 | an nócha ochtú cuid |
| 1/43 | an daichead tríú cuid | 1/99 | an nócha naoú cuid |
| 1/54 | an caoga ceathrú cuid | 1/156 | an céad caoga séú cuid |
| 1/65 | an seasca cúigiú cuid | 1/2,987 | an dá mhíle naoi gcéad ochtó seachtú cuid |
| 1/76 | an seachtó séú cuid | 1/3,234,567 | an trí mhilliún, dhá chéad tríocha is ceithre mhíle, cúig chéad seasca seachtú cuid |
Tabhair faoi deara gurb í an orduimhir a úsáidtear i gcás na ndeicheanna, e.g., fichiú, céadú, míliú, etc. agus nach gnách an leagan le cuid a úsáid leo, e.g., 1/30 – tríochadú; 1/50 – caogadú.
9.6.3 An tUimhreoir #
Leantar córas na mbunuimhreacha nuair is mó ná 1 an t-uimhreoir toisc gur gnáth-ainmfhocail iad na hainmneoirí (eisceacht: ní shéimhítear fichiú, e.g., trí fichiú).
Tábla 9AA: Na Codáin – An tUimhreoir 2–10 #
| Codán | Foirm | Codán | Foirm | Codán | Foirm |
|---|---|---|---|---|---|
| 3/2 | trí leath | 2/11 | dhá aondéagú | 4/30 | ceithre thríochadú |
| 2/3 | dhá thrian | 3/12 | trí dhódhéagú | 5/40 | cúig dhaicheadú |
| 5/4 | cúig cheathrú | 4/13 | ceithre thrídéagú | 6/50 | sé chaogadú |
| 4/7 | ceithre sheachtú | 7/16 | seacht sédéagú | 9/80 | naoi n-ochtódú |
| 8/9 | ocht naoú | 9/18 | naoi n-ochtdéagú | 9/100 | naoi gcéadú |
| 9/10 | naoi ndeichiú | 6/19 | sé naoidéagú | 3/1,000 | trí mhíliú |
| 10/3 | deich dtreana | 3/20 | trí fichiú | 5/1,000,000 | cúig mhilliúnú |
De rogha air sin, is féidir an t-ainmfhocal ceann/cinn a úsáid i dteannta an réamhfhocail de agus an leagain iolra den ainmneoir.
Tábla 9BB: Na Codáin – An tUimhreoir 2–10 – An Leagan le ceann/cinn agus an Réamhfhocal de #
| Codán | ceann/cinn + de | Codán | ceann/cinn + de |
|---|---|---|---|
| 2/21 | dhá cheann de fiche aonuithe | 10/156 | deich gcinn de chéad caoga séithe |
| 3/32 | trí cinn de thríocha dóithe | 5/209 | cúig cinn de dhá chéad naoithe |
| 4/43 | ceithre cinn de dhaichead tríthe | 2/2,987 | dhá cheann de dhá mhíle, naoi gcéad ochtó seachtuithe |
| 5/54 | cúig cinn de chaoga ceathruithe | 3/3,234,567 | trí cinn de thrí mhilliún, dhá chéad tríocha is ceithre mhíle, cúig chéad seasca seachtuithe |
Nuair is mó ná 10 an t-uimhreoir úsáidtear na maoluimhreacha mar seo a leanas: an t-uimhreoir (á lua mar mhaoluimhir) + de + iolra an ainmneora.
Tábla 9CC: Na Codáin – An tUimhreoir 11+ #
| Codán | An Mhaoluimhir móide de | Codán | An Mhaoluimhir móide de |
|---|---|---|---|
| 11/2 | a haon déag de leatha | 19/12 | a naoi déag de dhódhéaguithe |
| 12/3 | a dó dhéag de thrianta | 20/19 | fiche de naoidéaguithe |
| 15/6 | a cúig déag de shéithe | 45/17 | daichead a cúig de sheachtdéaguithe |
| 17/8 | a seacht déag d’ochtuithe | 87/13 | ochtó a seacht de thrídéaguithe |
| 18/9 | a hocht déag de naoithe | 123/12 | céad fiche a trí de dhódhéaguithe |
9.6.4 Uimhreoirí agus Ainmneoirí Móra #
Nuair is mó ná 10 an t-uimhreoir agus nuair is mó ná 20 an t-ainmneoir, is fearr an leagan leis an maoluimhir móide an réamhfhocal de agus iolra an ainmneora a úsáid. Is féidir freisin leas a bhaint as dhá mhaoluimhir agus an réamhfhocal ar nó an réamhfhocal comhshuite os cionn eatarthu chun codán a chur in iúl.
Tábla 9DD: Na Codáin – Uimhreoirí agus Ainmneoirí Móra #
| Codán | An Mhaoluimhir móide de | An Mhaoluimhir móide ar | An Mhaoluimhir móide os cionn |
|---|---|---|---|
| 23/29 | fiche a trí de fiche naoithe | fiche a trí ar fiche a naoi | fiche a trí os cionn fiche a naoi |
| 13/30 | a trí déag de thríochaduithe | a trí déag ar thríocha | a trí déag os cionn tríocha |
| 32/81 | tríocha a dó d’ochtó aonuithe | tríocha a dó ar ochtó a haon | tríocha a dó os cionn ochtó a haon |
| 81/84 | ochtó a haon d’ochtó ceathruithe | ochtó a haon ar ochtó a ceathair | ochtó a haon os cionn ochtó a ceathair |
9.7 An Uimhir Dheachúlach #
9.7.1 Uimhreacha Deachúlacha a Léamh #
- (a) Is é córas na maoluimhreacha a úsáidtear i gcás uimhreacha deachúlacha, e.g., 1.7 – a haon ponc a seacht; 22.4 – fiche a dó ponc a ceathair; 84.22 – ochtó a ceathair ponc a dó a dó.
- (b) Ní dhéantar infhilleadh ná athrú tosaigh ar ainmfhocal atá ar lorg uimhir dheachúlach, bíodh sí i bhfoirm focal nó figiúirí, e.g., a haon ponc a dó gram; 1.5 cileagram; 7.4 méadar ciúbach.
9.8 Achoimre ar na hUimhreacha #
9.8.1 Achoimre ar Uimhreacha 1–19 #
Tábla 9EE: Achoimre ar na hUimhreacha 1–19 #
| Catagóir | An Tuiseal Ainmneach | An Tuiseal Ginideach | Figiúr |
|---|---|---|---|
| An Bhunuimhir | aon bhileog ghlan amháin dhá chupán ghlasa an dá chrann éagsúla na seacht gcinn dhearga na cúig bhád déag bheaga sé oíche Shathairn déag sé theach tábhairne dhéag | tús na haon bhileoige glaine amháin dath an dá chrann éagsúla costas na seacht gcinn dhearga bádóirí na gcúig bhád déag bheaga fuacht na n-ocht gcloigne maola | 1 bhileog ghlan 2 chupán ghlasa 3 cinn dhearga |
| An Uimhir Phearsanta | beirt bhan mhisniúla beirt fhear chróga an bheirt scoláirí chumasacha an ceathrar feirmeoirí gnóthacha an t-ochtar aisteoirí maithe trí fheirmeoir déag Éireannacha na seacht n-oibrí dhéag ghnóthacha | ainmneacha na beirte ban mhisniúla muintir an cheathrair muintir an cheathrar feirmeoirí gnóthacha róil an ochtair róil an ochtar aisteoirí maithe cumas na dtrí fheirmeoir déag Éireannacha tuarastail na seacht n-oibrí dhéag ghnóthacha | 1 oibrí cáilithe 3 fheisire shinsearacha 8 n-údar fhoilsithe 13 fheirmeoir Éireannacha 17 n-oibrí ghnóthacha |
| An Orduimhir | an chéad fhear cróga na chéad cheithre charr mhóra an tríú cupán tae an cúigiú hionstraim reachtúil an seachtú hábhar déag nua an t-ochtú capall déag mór | ráiteas an chéad fhir chróga buiséad na chéad dánlainne nua-aoisí blas an tríú cupán tae forálacha an chúigiú hionstraim reachtúil costas an seachtú hábhar déag nua ualach an ochtú capall déag mór | an 1ú fear cróga an 1ú dánlann nua-aoiseach an 3ú cupán tae an 5ú hionstraim reachtúil an 17ú hábhar nua an 18ú capall mór |
Tábla 9FF: Achoimre ar na hUimhreacha 20+ #
| Catagóir | An Córas Seanbhunaithe | Figiúr | An Córas Simplithe | Figiúr |
|---|---|---|---|---|
| An Bhunuimhir agus an Uimhir Phearsanta | aon chapall mór amháin is fiche trí bhean arda is ceathracha cúig fhuinneog bhriste is caoga seacht leabhar shuimiúla is seachtó naoi nduine ghnóthacha is nócha trí chéad seasca is ceithre bhuidéal fholmha | 21 chapall mór 43 bhean arda 55 fhuinneog bhriste 77 leabhar shuimiúla 99 nduine ghnóthacha 364 bhuidéal fholmha | fiche a haon capall mór ceathracha a trí bean ard caoga a cúig fuinneog bhriste seachtó a seacht leabhar suimiúil nócha a naoi duine gnóthach trí chéad seasca a ceathair buidéal folamh | 21 capall mór 43 bean ard 55 fuinneog bhriste 77 leabhar suimiúil 99 duine gnóthach 364 buidéal folamh |
| An Orduimhir | an ceathrú doras dúnta is fiche an daicheadú leabhar nua an séú hábhar suimiúil is seasca | an 24ú doras dúnta an 40ú leabhar nua an 66ú hábhar suimiúil | — | — |
Tabhair faoi deara:
- (a) gurb é an Córas Seanbhunaithe amháin a úsáidtear le huimhreacha faoi bhun 20;
- (b) go moltar, i gcás an phróis, uimhreacha pearsanta suas go dháréag a scríobh ina bhfocail seachas ina bhfigiúirí.