An tAinmfhocal

Caibidil 2: The Noun & Declensions

2.1 Ginearálta #

2.1.1 Na Díochlaontaí #

Roinntear na hainmfhocail ina gcúig dhíochlaonadh, de réir fhoirm a dtuisil ghinidigh, mar a léirítear i dtábla 2E.

2.1.2 Na Tuisil #

(a) An tAinmneach agus an Cuspóireach

Is ionann foirm don dá thuiseal seo anois, san uatha agus san iolra, agus áirítear iad araon faoin teideal Ainmneach i ndíochlaonadh na n-ainmfhocal.

(b) An Tabharthach

Is ionann foirm freisin don tabharthach agus don ainmneach, uatha agus iolra (ach féach 2.3.3), agus áirítear an tuiseal sin freisin faoin teideal Ainmneach.

(c) An Ginideach

Tugtar foirm an ghinidigh sna díochlaontaí éagsúla sna táblaí sa chaibidil seo agus sa chur síos ar na díochlaontaí ar leithligh.

(d) An Gairmeach

Sa tuiseal gairmeach, cuirtear an mhír ghairmeach a roimh an ainmfhocal agus séimhítear túschonsan an ainmfhocail ar a lorg. Is ionann foirm don ghairmeach agus don ainmneach ach amháin sa Chéad Díochlaonadh agus ní gá an gairmeach a shonrú ar leithligh taobh amuigh den díochlaonadh sin (féach 2.2.3 agus 2.2.4(c)).

2.1.3 An tIolra #

Is féidir iolraí na n-ainmfhocal a roinnt ina dhá bpríomhaicme: tréaniolraí agus lagiolraí. Déantar cur síos ar an dá aicme anseo thíos:

(a) Tréaniolraí

Tugtar tréaniolra ar iolra ainmfhocail i gcás gurb ionann foirm iolra an ainmfhocail sna tuisil go léir.

Tábla 2A: Samplaí de Thréaniolraí #

An DíochlaonadhUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: AinmneachIolra: Ginideach
An Chéad Díochlaonadhcáscáiscásannacásanna
ceolceoilceoltaceolta
An Dara Díochlaonadhfoirmfoirmefoirmeachafoirmeacha
sliabhsléibhesléibhtesléibhte
An Tríú Díochlaonadhfeirmeoirfeirmeorafeirmeoirífeirmeoirí
foráilforálaforálachaforálacha
An Ceathrú Díochlaonadhamhránaíamhránaíamhránaitheamhránaithe
gloinegloinegloinígloiní
An Cúigiú Díochlaonadhdeartháirdearthárdeartháireachadeartháireacha
lasairlasrachlasrachalasracha
Ainmfhocail Neamhrialtaleabaleapaleapachaleapacha
teachtítithetithe

(b) Lagiolraí

Tugtar lagiolra ar iolra ainmfhocail i gcás nach ionann foirm an ainmfhocail sa ghinideach iolra agus foirm an ainmfhocail sna tuisil eile san iolra. Leis an aicme sin, baineann:

(i) Ainmfhocail a chríochnaíonn ar chonsan leathan agus a gcaolaítear a gconsan deiridh san ainmneach iolra agus sa ghinideach uatha, e.g., fear, tá na fir ag teacht, hata an fhir; eitleán, feictear na heitleáin sa spéir, athraíodh roth an eitleáin. Is sa Chéad Díochlaonadh amháin atá na hainmfhocail sin. Léirítear sampla sa tábla thíos:

Tábla 2B: An Chéad Díochlaonadh – Lagiolraí #

UimhirAinmneachGinideach
Uathafearfir
Iolrafirfear

(ii) Ainmfhocail a ghabhann -a san ainmneach iolra gan coimriú ná malartú guta nó gutaí ná leathnú ar an ainmneach uatha – cailleann siad an guta deiridh -a sa ghinideach iolra. Is sa Dara Díochlaonadh is mó atá na hiolraí sin, e.g., géag crainn, do ghéaga a shíneadh, laige na ngéag. Léirítear sampla sa tábla thíos:

Tábla 2C: An Dara Díochlaonadh – Lagiolraí #

UimhirAinmneachGinideach
Uathafuinneogfuinneoige
Iolrafuinneogafuinneog

Tabhair faoi deara go bhfuil roinnt ainmfhocal a leanann an patrún céanna sa Chéad Díochlaonadh, e.g., úll, itheadh na húlla, blas na n-úll; sa Tríú Díochlaonadh, e.g., tréad caorach, tréada is comhaltas, seoladh na dtréad; agus sa Cheathrú Díochlaonadh, e.g., gach aon neach, na neacha daonna, teacht na neach neamhshaolta.

(iii) Dornán ainmfhocal sa Dara Díochlaonadh, e.g., súil, leath na súile uirthi, radharc na súl; dornán sa Tríú Díochlaonadh, e.g., mionn, na mionnaí marbha, dar bhrí na mionn; dornán sa Cheathrú Díochlaonadh, e.g., bó, tá na ba sa gharraí, cró na mbó; dornán sa Chúigiú Díochlaonadh, e.g., caora, tá na caoirigh ann, líon na gcaorach; agus corr-ainmfhocal neamhrialta, e.g., bean, tá na mná ag teacht, hataí na mban; a bhfuil foirm leithleach orthu sa ghinideach iolra. Léirítear samplaí sa tábla thíos:

Tábla 2D: Lagiolraí Eile – Samplaí #

An DíochlaonadhUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: AinmneachIolra: Ginideach
An Dara Díochlaonadhealaínealaíneealaíonaealaíon
súilsúilesúilesúl
An Tríú Díochlaonadhmionnmionnamionnaímionn
An Ceathrú Díochlaonadhbóbóbabó
grástagrástagrástagrást
An Cúigiú Díochlaonadhcaoracaorachcaoirighcaorach
lachalachanlachainlachan
Ainmfhocail Neamhrialtabeanmnámnában
olannollaolannaolann

2.1.4 Caolú #

Is é is caolú ann consan leathan a dhéanamh caol. Cuirtear -i- roimh an gconsan deiridh chun caolú a chur in iúl, e.g., cnoc, cnoic; aer, aeir. Is iondúil go n-athraítear gutaí áirithe nuair a chaolaítear an consan ina ndiaidh:

(a) -ea- agus -io- go -i-, e.g., ceann, cinn; fionn, finn (ach in ainmfhocail aonsiollacha áirithe -ea- go -ei-, e.g., each, eich);

(b) -éa- agus -ia- go -éi-, e.g., béal, béil; iasc, éisc;

(c) -ío- go -í-, e.g., síol, síl;

(d) in ainmfhocail ilsiollacha, -ach go -aigh, -each go -igh, -íoch go -ígh, e.g., bithiúnach, bithiúnaigh; cléireach, cléirigh; gaiscíoch, gaiscígh. Baineann sé seo freisin le dornán ainmfhocal aonsiollach, e.g., dúch, dúigh; fiach, fiaigh; fraoch, fraoigh.

2.1.5 Leathnú #

Is é is leathnú ann consan caol a dhéanamh leathan. Déantar an -i- roimh an gconsan deiridh a ligean ar lár chun ainmfhocal a leathnú, e.g., athair, athar; droim, droma. Is iondúil go n-athraítear gutaí áirithe mar a leanas nuair a leathnaítear iad:

(a) -ei- agus -i- go -ea-, e.g., greim, greama; mil, meala;

(b) -éi- go -éa-, e.g., úinéir, úinéara;

(c) -oi- agus -ui- go -o-, e.g., fuil, fola; toil, tola.

2.1.6 Coimriú #

Is é is coimriú ann guta nó gutaí atá gairid neamhaiceanta a ligean ar lár as focal nuair a dhéantar infhilleadh air, e.g., cathair, cathrach; obair, oibre; doras, doirse.

2.1.7 An Comhfhocal #

Déantar comhfhocal nuair a cheanglaítear dhá fhocal nó níos mó le chéile, e.g., bunscoil; príomhoifigeach; ríomheolaíocht. Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal, e.g., deargbhuile; rósghairdín, ach amháin nuair a thagann d, n, t, l nó s le chéile, e.g., antráth; catsúil. Úsáidtear an fleiscín i gcomhfhocal:

(a) idir dhá ghuta, e.g., fo-aicme; mí-ádh; mí-iompar; ró-olc;

(b) idir comhchonsain, e.g., droch-chaint; gearr-rás; gnáth-thuarastal;

(c) idir dhá réimír, e.g., comh-cheolfhoireann; mór-cheoldráma; sin-seanathair;

(d) i gcásanna inar bhaol go mbeadh an comhfhocal do-aitheanta d’éagmais an fhleiscín, mar shampla idir na réimíreanna do-, fo-, so- agus focail dar tús bha-, bhla-, bhra-, dha-, gha-, ghla-, ghra-, mha-, e.g., do-ghlanta; fo-bhaile; so-mharaithe;

(e) i dteidil shainiúla agus ceannlitreacha orthu, e.g., an Ard-Chúirt; an tArd-Aighne; an Príomh-Aire; an Príomh-Bhreitheamh;

(f) i ndiaidh an- (réimír threise) agus i ndiaidh dea-, e.g., an-aimsir; dea-bhéas. Tabhair faoi deara nach séimhítear an dara focal i ndiaidh an- nuair a thagann d, t nó s ar a lorg (an-duine, an-drochaimsir).

2.1.8 Gearrléiriú ar na Díochlaontaí #

Tábla 2E: Gearrléiriú ar na Díochlaontaí #

An DíochlaonadhInscneAinmneach UathaGinideach UathaAinmneach IolraGinideach Iolra
An Chéad DíochlaonadhFirinscneachCríochnaíonn ar chonsan leathan, e.g., bád, cás, ceol, marcach.Caolaítear an consan deiridh, e.g., báid, cáis, ceoil, marcaigh.Bíonn ar aon fhoirm de ghnáth leis an nginideach uatha, e.g., báid, marcaigh.Bíonn ar aon fhoirm de ghnáth leis an ainmneach uatha, e.g., bád, marcach.
Críochnaíonn ar -a, -anna, -ta, -tha agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., cásanna, ceolta.Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., cásanna, ceolta.
An Dara DíochlaonadhBaininscneach, ach im, sliabh.Críochnaíonn ar chonsan (leathan nó caol), e.g., aisling, áit, baintreach, bróg, coill, foirm, muinín, pian, scornach, tír.Críochnaíonn ar -e, e.g., aislinge, áite, bróige, coille, foirme, muiníne, péine, tíre; nó ar -(a)í, e.g., baintrí, scornaí.Críochnaíonn ar -a, e.g., baintreacha, bróga, scornacha.Cailltear an -a, e.g., baintreach, bróg, scornach.
Críochnaíonn ar -a, -e, -(e)acha, -(e)anna, -í, -t(h)a, -te agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aislingí, áiteanna, coillte, foirmeacha, pianta, tíortha.Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aislingí, áiteanna, coillte, foirmeacha, pianta, tíortha.
An Tríú DíochlaonadhFirinscneach agus BaininscneachCríochnaíonn ar chonsan (leathan nó caol), e.g., bádóir, éacht, foráil, gleann, lus, táin.Críochnaíonn ar -a, e.g., bádóra, éachta, forála, gleanna, lusa, tána.Críochnaíonn ar -a, -acha, -(a)í, -(e)anna, -ta, -te agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., bádóirí, éachtaí, forálacha, gleannta, lusanna, táinte.Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., bádóirí, éachtaí, forálacha, gleannta, lusanna, táinte.
An Ceathrú DíochlaonadhFirinscneach agus BaininscneachCríochnaíonn ar ghuta nó ar -ín (seachas muinín agus muirín [sa bhrí clann] atá sa dara díochlaonadh), e.g., acra, cailín, oibrí, trá.Ní athraíonn sa ghinideach.Críochnaíonn ar -(a)í, -(e)anna, -(i)te, -(i)the, -nna agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., acraí, cailíní, oibrithe, tránna.Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., acraí, cailíní, oibrithe, tránna.
An Cúigiú DíochlaonadhBaininscneach, ach roinnt bheag FirinscneachCríochnaíonn ar -il, -in, -ir nó ar ghuta, e.g., athair, cabhail, cáin, fiche.Críochnaíonn ar chonsan leathan, e.g., athar, cabhlach, cánach, fichead.Críochnaíonn ar -(e)acha, -idí, -na, -ne agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aithreacha, cabhlacha, cánacha, fichidí.Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aithreacha, cabhlacha, cánacha, fichidí.

Nóta: Mar a luadh in 2.1.2, is ionann foirm don Tuiseal Ainmneach, don Tuiseal Cuspóireach agus don Tuiseal Tabharthach agus áirítear iad uile faoin teideal Ainmneach.

2.2 An Chéad Díochlaonadh #

2.2.1 An tUatha #

Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann formhór na n-ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn ar chonsan leathan san ainmneach uatha. Is firinscneach do na hainmfhocail go léir sa chéad díochlaonadh.

2.2.2 An Ginideach Uatha #

(a) Sa ghinideach uatha, caolaítear an consan deiridh, e.g., bord, boird; nuachtán, nuachtáin.

(b) Gabhann na hathruithe a luaitear faoi 2.1.4 leis an gcaolú ach ní athraítear -ia- go -éi- sna hainmfhocail seo: Brian, Briain; cliant, cliaint; fiar, fiair; giar, giair; rian, riain; srian, sriain; agus trian, triain.

(c) Athraítear mac go mic sa ghinideach uatha agus san ainmneach iolra.

(d) Sa ghinideach uatha, athraítear -ea- go -i-, e.g., breac, bric; cuireadh, cuiridh; leiceann, leicinn; seachas i gcás ainmfhocail aonsiollacha áirithe, e.g., each, eich.

2.2.3 An Gairmeach Uatha #

(a) Is ionann foirm de ghnáth don ghairmeach uatha agus don ghinideach uatha, e.g., a Chorcaígh, a mhic, a Sheáin.

(b) Ní gnách, áfach, infhilleadh sa ghairmeach uatha:

  • (i) ar shlua-ainmneacha, e.g., a chomhthionól; a phobal;
  • (ii) ar ainmfhocail a úsáidtear le brí mheafarach nó mar ainmneacha ceana, e.g., a cheann cipín; a chumann; a ghrá geal; a rós geal; a rún; a stór;
  • (iii) ar ainmfhocal a bhfuil ginideach cinnte faoi réir aige, e.g., a Chléireach na Dála; a fhear an tí; a scáthán an chirt; a shólás na ndobrónach;
  • (iv) ar theideal oifige ilfhoclach, e.g., a Cheann Comhairle; a Oifigeach Ealaíon; a Cheann Scoile.

2.2.4 An tIolra #

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo. Is lagiolraí iad na hainmfhocail a gcaolaítear a ndeireadh, e.g., amhrán, amhráin; nó a gcuirtear -a leo gan aon athrú eile, e.g., nod, noda; úll, úlla; san ainmneach iolra. Tréaniolraí is ea na hainmfhocail eile.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Chéad Díochlaonta le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcaolaítear an consan deiridh agus go n-athraítear -(e)ach go -(a)igh.

(a) Tréaniolraí

Tábla 2F: Tréaniolraí sa Chéad Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí TréaniolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta, -tha san iolra
Formhór na n-ainmfhocal aonsiollach ina bhfuil guta fada (nó défhoghar) agus a chríochnaíonn ar -l, -n (ach ní ar -ll, -nn) san ainmneach uatha. Cuirtear -tha san iolra le corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -r (ach ní ar -rr) san ainmneach uatha.
braon
fál
glór
líon
pór
tuar
braoin
fáil
glóir
lín
póir
tuair
braonta
fálta
glórtha
líonta
pórtha
tuartha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -aí, -í san iolra
Ainmfhocail ilsiollacha áirithe a chríochnaíonn ar -ch, agus roinnt ar -dh, san ainmneach uatha, mar aon le roinnt ainmfhocail eile.
árthach
cladach
cúram
daichead
margadh
árthaigh
cladaigh
cúraim
daichid
margaidh
árthaí
cladaí (gin. iol. cladach)
cúraimí
daichidí
margaí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -taí, -thaí san iolraaonach
dearcadh
toradh
aonaigh
dearcaidh
toraidh
aontaí
dearcthaí
torthaí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -anna san iolracás
praghas
saghas
cáis
praghais
saghais
cásanna
praghsanna
saghsanna
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -e san iolra agus a dhéantar a choimriúbóthar
doras
uasal
bóthair
dorais
uasail
bóithre
doirse
uaisle
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolracineál
coinníoll
tobar
cineáil
coinníll
tobair
cineálacha
coinníollacha
toibreacha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolraclaíomh
muileann
smaoineamh
claímh
muilinn
smaoinimh
claimhte
muilte
smaointe
Ainmfhocail ilghnéitheachabreitheamh
briathar
gníomh
scaitheamh
breithimh
briathair
gnímh
scaithimh
breithiúna
briathra
gníomhartha
scaití

(b) Lagiolraí

Tábla 2G: Lagiolraí sa Chéad Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí LagiolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: AinmneachIolra: Ginideach
Ainmfhocail a chaolaítear san ainmneach iolraamhrán
beithíoch
foirgneamh
iasc
amhráin
beithígh
foirgnimh
éisc
amhráin
beithígh
foirgnimh
éisc
amhrán
beithíoch
foirgneamh
iasc
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san ainmneach iolrabruach
ceap
giall
úll
bruaigh
cip
géill
úill
bruacha
ceapa
gialla
úlla
bruach
ceap
giall
úll

(c) An Gairmeach Iolra

Is ionann foirm don ghairmeach iolra agus don ainmneach iolra ach amháin i gcás na lagiolraí. Is gnách -a a chur le foirm an ainmnigh uatha de na hainmfhocail sin chun an gairmeach iolra a dhéanamh, e.g., Corcaíoch, a Chorcaíocha; fear, a fheara; Gael, a Ghaela.

2.3 An Dara Díochlaonadh #

2.3.1 An tUatha #

Críochnaíonn ainmfhocail an díochlaonta seo ar chonsan, leathan nó caol, san ainmneach uatha. Is baininscneach dóibh uile seachas im agus sliabh.

2.3.2 An Ginideach Uatha #

(a) Cuirtear -e leis an ainmneach uatha agus más consan leathan is críoch dó caolaítear é, e.g., bróg, bróige; coill, coille; earr, eirre; ach amháin i gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach.

(b) I gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach, déantar -(a)í den -(e)ach, e.g., scornach, scornaí; cailleach, caillí.

(c) Gabhann na hathruithe a luaitear faoi 2.1.4 leis an gcaolú faoi réir na n-ainmfhocal seo a leanas:

  • (i) -ea- go -ei-, e.g., beach, beiche (athraítear -ea- go -i- san ainmfhocal aonsiollach, e.g., beann, binne; cearc, circe; agus sa siolla neamhaiceanta d’ainmfhocail ilsiollacha, e.g., bruinneall, bruinnille; ficheall, fichille); agus
  • (ii) -ia- go -i- san fhocal scian, scine.

2.3.3 An Tabharthach Uatha #

Tá dhá fhoirm den tabharthach uatha ann i gcás ainmfhocail a chríochnaíonn ar chonsan leathan:

(a) foirm is ionann agus foirm an ainmnigh uatha;

(b) seanfhoirm leithleach nach n-úsáidtear ach in abairtíní seanbhunaithe, e.g., cur i gcéill; cur dá chois; airgead ar láimh; bolg le gréin; imithe le gealaigh; cur de láimh; faoi bhois an chait; bíonn a chroí ar a bhois i gcónaí aige; ar éill; etc.

2.3.4 An tIolra #

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Dara Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcríochnaíonn an ginideach uatha ar -e agus go gcaolaítear an consan deiridh más consan leathan é, agus i gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach, go n-athraítear -(e)ach go -(a)í.

(a) Tréaniolraí

Tábla 2H: Tréaniolraí sa Dara Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí TréaniolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san iolra agus a ndéantar coimriú, leathnú nó malartú ar a ngutaídabhach
roinn
scian
daibhche
roinne
scine
dabhcha
ranna
sceana
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)anna san iolraáit
blaosc
im
áite
blaoisce
ime
áiteanna
blaoscanna
imeanna
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -í san iolra
Ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha.
abairt
cáipéis
earráid
abairte
cáipéise
earráide
abairtí
cáipéisí
earráidí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra
Ainmfhocail aonsiollacha, agus ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha (seachas iníon a chríochnaíonn ar chonsan leathan).
bainis
iall
iníon
maidin
bainise
éille
iníne
maidine
bainiseacha
iallacha
iníonacha
maidineacha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta san iolra
Roinnt ainmfhocail aonsiollacha a chríochnaíonn ar -l nó -n leathan san ainmneach uatha.
buíon
grian
steall
buíne
gréine
steille
buíonta
grianta
steallta
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -l nó -n caol san ainmneach uatha.
aill
bléin
linn
aille
bléine
linne
aillte
bléinte
linnte
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -e san iolra agus a dhéantar a choimriúcaingean
coinneal
foireann
maighean
caingne
coinnle
foirne
maighne
caingne
coinnle
foirne
maighne
Ainmfhocail ilghnéitheachaculaith
gualainn
sliabh
uair
culaithe
gualainne
sléibhe
uaire
cultacha
guaillí
sléibhte
uaireanta

(b) Lagiolraí

Tábla 2I: Lagiolraí sa Dara Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí LagiolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: AinmneachIolra: Ginideach
Ainmfhocail aonsiollacha agus ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan san ainmneach uatha agus a gcuirtear -a leo san ainmneach iolra gan aon athrú eileamharclann
beach
dallóg
gealach
girseach
maighdean
amharclainne
beiche
dallóige
gealaí
girsí
maighdine
amharclanna
beacha
dallóga
gealacha
girseacha
maighdeana
amharclann
beach
dallóg
gealach
girseach
maighdean
Ainmfhocail a leathnaítear agus a chríochnaíonn ar -a san ainmneach iolracill
deoir
ealaín
rinn
cille
deoire
ealaíne
rinne
cealla
deora
ealaíona
reanna
ceall
deor
ealaíon
reann
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha agus a chríochnaíonn ar -e san ainmneach iolraainimh
dúil
glúin
súil
ainimhe
dúile
glúine
súile
ainimhe
dúile
glúine
súile
aineamh
dúl
glún
súl

2.4 An Tríú Díochlaonadh #

2.4.1 An tUatha #

(a) Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -áil, -aíl, -cht, -éir, -eoir, -irt, -óir, -úil, -úint, -úir (seachas i gcás ainmneacha tíortha atá sa Dara Díochlaonadh, e.g., an Ailgéir, an Bhrasaíl, an Iodáil).

(b) Is leis an díochlaonadh seo freisin a bhaineann roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan, leathan nó caol, san ainmneach uatha. I gcás na n-ainmfhocal sin, críochnaíonn an ginideach uatha ar -a agus leathnaítear an consan deiridh más gá, e.g., buachaill, buachalla; gleann, gleanna (féach 2.1.5).

2.4.2 An Ginideach Uatha #

(a) Mar a luadh in (b) thuas, críochnaíonn an ginideach uatha ar -a.

(b) Is iondúil go n-athraítear -io- go -ea- sa ghinideach uatha i gcás ainmfhocail aonsiollacha, e.g., crios, creasa; lios, leasa; ach cion (sa bhrí coir), ciona.

(c) Ligtear an -t ar lár sa ghinideach uatha as ainmfhocail a chríochnaíonn ar -int, e.g., oiliúint, oiliúna (ach amháin sna heisceachtaí cogaint, coganta; cosaint, cosanta; seachaint, seachanta). Déantar -th- den -t i gcás ainmfhocail a chríochnaíonn ar -irt, e.g., imirt, imeartha.

2.4.3 An tIolra #

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Tríú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcríochnaíonn an ginideach uatha ar -a agus go leathnaítear an consan deiridh más consan caol é.

(a) Tréaniolraí

Tábla 2J: Tréaniolraí sa Tríú Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí TréaniolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í san iolra
Ainmfhocail ilsiollacha (firinscneach seachas corrcheann, e.g., altóir, seanmóir) a chríochnaíonn ar -éir, -eoir, -óir, -úir, agus ainmfhocail ilsiollacha (baininscneach seachas corrcheann, e.g., bunreacht, comhlacht, complacht, gnólacht) a chríochnaíonn ar -cht, -irt, -úint san ainmneach uatha.
athnuachan
bagairt
báicéir
beannacht
dlíodóir
dochtúir
eisiúint
múinteoir
athnuachana
bagartha
báicéara
beannachta
dlíodóra
dochtúra
eisiúna
múinteora
athnuachaintí
bagairtí
báicéirí
beannachtaí
dlíodóirí
dochtúirí
eisiúintí
múinteoirí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)anna san iolra
Ainmfhocail fhirinscneacha ilsiollacha (seachas roinnt ainmfhocal atá baininscneach, e.g., cuid, dleacht, troid, uaim).
droim
rang
troid
droma
ranga
troda
dromanna
ranganna
troideanna
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san iolra agus a ndéantar coimriú, leathnú nó malartú ar a ngutaífeadhain
gamhain
slios
feadhna
gamhna
sleasa
feadhna
gamhna
sleasa
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -acha san iolra
Ainmfhocail ilsiollacha bhaininscneacha a chríochnaíonn ar -l, -n nó -r caol (eisceachtaí: anam, anama, anamacha; úim, úma, úmacha) san ainmneach uatha. Tabhair faoi deara gur mar sin a chumtar ginideach uatha ainmfhocal a chríochnaíonn ar -aíl freisin, e.g., feadaíl, feadaíola; sceamhaíl, sceamhaíola.
admháil
barúil
fíniúin
onóir
admhála
barúla
fíniúna
onóra
admhálacha
barúlacha
fíniúnacha
onóracha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta san iolra
Ainmfhocail aonsiollacha a chríochnaíonn ar -l nó -n leathan (firinscneach) nó caol (baininscneach) san ainmneach uatha.
cion (sa bhrí coir)
feoil
gleann
ciona
feola
gleanna
cionta
feolta
gleannta
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolracluain
móin
táin
cluana
móna
tána
cluainte
móinte
táinte
Ainmfhocail ilghnéitheachaanacair
buachaill
conradh
maitheas
roth
anacra
buachalla
conartha
maitheasa
rotha
anacraí
buachaillí
conarthaí
maitheasaí
rothaí

(b) Lagiolraí

Tábla 2K: Lagiolraí sa Tríú Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí LagiolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: AinmneachIolra: Ginideach
Ainmfhocail ilghnéitheachabéas
dreas
mionn
tréad
treas
béasa
dreasa
mionna
tréada
treasa
béasa
dreasa
mionnaí
tréada
treasa
béas
dreas
mionn
tréad
treas

2.5 An Ceathrú Díochlaonadh #

2.5.1 An tUatha #

(a) Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann ainmfhocail fhirinscneacha a chríochnaíonn ar -ín, díspeagthaí a chríochnaíonn ar -ín, formhór na n-ainmfhocal a chríochnaíonn ar ghuta, agus líon beag ainmfhocail eile.

(b) Is firinscneach freisin d’ainmneacha ceirde a chríochnaíonn ar -(a)í nó -aire, e.g., ceannaí, cócaire.

(c) Is baininscneach d’ainmfhocail theibí a chríochnaíonn ar -e agus a chumtar ó aidiachtaí, e.g., airde, gile, saoirse.

2.5.2 An Ginideach Uatha #

(a) Ní théann aon athrú foirme ar ainmfhocail an díochlaonta seo sa ghinideach uatha.

(b) Is baininscneach de ghnáth don díspeagadh -ín, más focal baininscneach coitianta an bunfhocal. Tá eisceachtaí ann, e.g., paidir (bain.), paidrín (fir.); toit (bain.), toitín (fir.). Is mar ainmfhocal firinscneach, áfach, a dhíochlaontar gach díspeagadh sa ghinideach agus sa ghairmeach uatha, e.g., an bheainín bheag, teach an bheainín bhig, a bheainín bhig.

(c) Tá roinnt ainmfhocal sa Díochlaonadh seo nach bhfuil aon uimhir iolra acu, e.g., cruach (sa bhrí miotal), dóthain, gorta, lucht (sa bhrí daoine), oiread, tobac.

2.5.3 An tIolra #

Tréaniolraí atá ag formhór mór na n-ainmfhocal sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Cheathrú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an uatha sa tábla ina dhiaidh seo, is é sin, gurb ionann foirm an ghinidigh uatha agus foirm an ainmnigh uatha.

(a) Tréaniolraí

Tábla 2L: Tréaniolraí sa Cheathrú Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí TréaniolraíUatha: Gach TuisealIolra: Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í san iolra
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a, -e, -ín san uatha.
altra
báidín
fáinne
altraí
báidíní
fáinní
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -le, -ne san uatha.
baile
sloinne
tine
bailte
sloinnte
tinte
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(i)the san iolra
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í, -aoi, -é san uatha (ní ghiorraítear -í- sna hainmfhocail aonsiollacha, seachas ní, nithe).
ainmhí
draoi
giúiré
rí
ainmhithe
draoithe
giúiréithe
ríthe
Ainmfhocail a gcuirtear -nna leo san iolra gan aon athrú eile
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -á, -ao, -eá, -eo, -ia, -ó, -ogha, -ú, -ua san uatha.
bogha
ceo
cnó
cú
grua
íomhá
lao
meá
nia
boghanna
ceonna
cnónna
cúnna
gruanna
íomhánna
laonna
meánna
nianna
Roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan san uatha agus a gcuirtear -(e)anna leo san iolra gan aon athrú eilebus
seic
téacs
busanna
seiceanna
téacsanna
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -ite san iolracomhrá
cró
crú
rá
slua
comhráite
cróite
crúite
ráite
sluaite
Ainmfhocail ilghnéitheachaachainí
airí
aithne
aturnae
bó
cine
claí
duine
gabha
gnó
oíche
slí
teanga
achainíocha
airíonna
aitheanta
aturnaetha
ba (gin. iol. bó)
ciníocha
claíocha
daoine
gaibhne
gnóthaí
oícheanta
slite
teangacha

Nóta: Tabhair faoi deara go mbaineann na hainmfhocail seo a leanas, nach dual dóibh foirm iolra a bheith orthu, leis an díochlaonadh seo freisin: cruach (sa bhrí miotal), dóthain, gorta, iomad, lucht (sa bhrí daoine), oiread, tobac; mar aon le hainmneacha pearsanta áirithe, e.g., Cáit, Liam, Pilib, Siobhán, Uileag.

2.6 An Cúigiú Díochlaonadh #

2.6.1 An tUatha #

(a) Is baininscneach d’fhormhór na n-ainmfhocal sa díochlaonadh seo.

(b) Is leis an díochlaonadh seo freisin a bhaineann roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan caol nó ar ghuta san ainmneach uatha agus ar chonsan leathan (-ch, -d, -(n)n, -r) sa ghinideach uatha.

2.6.2 An tIolra #

Tréaniolraí atá ag formhór mór na n-ainmfhocal atá sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Chúigiú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sa tábla ina dhiaidh seo, is é sin, críochnaíonn an ginideach uatha ar na consain leathana -ch, -d, -(n)n, -r (seachas correisceacht, e.g., Nollaig, Nollag).

(a) Tréaniolraí

Tábla 2M: Tréaniolraí sa Chúigiú Díochlaonadh – Samplaí #

Aicmí TréaniolraíUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra
Ainmfhocail bhaininscneacha a chríochnaíonn ar -il, -in, -ir san ainmneach uatha (eisceacht: siúr, siúrach). Sa ghinideach uatha, leathnaítear consan deiridh ainmfhocal aonsiollach, agus ainmfhocal eile nach ndéantar coimriú orthu, agus cuirtear -ach leo (eisceacht: cathaoir, cathaoireach). Coimrítear ainmfhocail ilsiollacha más guta gearr atá sa siolla deiridh acu agus cuirtear -(e)ach leo.
cathair
draein
litir
riail
traein
treoir
triail
uimhir
cathrach
draenach
litreach
rialach
traenach
treorach
trialach
uimhreach
cathracha
draenacha
litreacha
rialacha
traenacha
treoracha
trialacha
uimhreacha
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -inn, -ir san ainmneach uatha, a leathnaítear sa ghinideach uatha agus a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra.
(Eisceacht: bráthair, bráthar, bráithre.)
abhainn
máthair
teorainn
abhann
máthar
teorann
aibhneacha
máithreacha
teorainneacha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -na, -ne san iolra
Ainmfhocail bhaininscneacha a chríochnaíonn ar ghuta san ainmneach uatha agus ar -n sa ghinideach uatha (eisceachtaí: díle, díleann, dílí; lacha, lachan, lachain (gin. iol. lachan)).
ceathrú
comharsa
ionga
leite
monarcha
pearsa
ceathrún
comharsan
iongan
leitean
monarchan
pearsan
ceathrúna
comharsana (gin. iol. comharsan)
ingne
–
monarchana
pearsana (gin. iol. pearsan)
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -idí san iolra
Corr-ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn ar -d sa ghinideach uatha. Tabhair faoi deara go mbaineann daichead (daichid, daichidí) leis an gcéad díochlaonadh.
fiche (tabh. uatha fichid)
tríocha
ceathracha
caoga
seasca
seachtó
ochtó
nócha
fichead
tríochad
ceathrachad
caogad
seascad
seachtód
ochtód
nóchad
fichidí
tríochaidí
ceathrachaidí
caogaidí
seascaidí
seachtóidí
ochtóidí
nóchaidí
Ainmfhocail ilghnéitheachabráid
cara
caora
Éire (tabh. uatha Éirinn)
namhaid
Nollaig
brád
carad
caorach
Éireann
namhad
Nollag
bráide
cairde
caoirigh (gin. iol. caorach)
–
naimhde
Nollaigí

2.7 Ainmfhocail Neamhrialta #

Ní fhreagraíonn infhilleadh na n-ainmfhocal seo a leanas d’aon cheann de na díochlaontaí:

Tábla 2N: Ainmfhocail Neamhrialta – Samplaí #

AinmfhocalUatha: AinmneachUatha: GinideachIolra: Gach Tuiseal
beanbeanmnámná (gin. iol. ban)
deirfiúrdeirfiúrdeirféardeirfiúracha
deochdeochdídeochanna
diadiadédéithe
lálálaelaethanta
leabaleabaleapaleapacha
mímímíosamíonna
olannolannollaolanna (gin. iol. olann)
talamhtalamh (fir.)talaimh (fir.) / talún (bain.)tailte
teachteachtítithe

Nóta: Tabhair faoi deara go n-úsáidtear seanfhoirm leithleach den fhocal lá sa fhrása seanbhunaithe ar athló, e.g., Tá an Dáil ar athló.

✓Nasc cóipeáilte!