An Dobhriathar

Caibidil 6: The Adverb

6.1 Príomhchineálacha Dobhriathra #

6.1.1 Feidhm agus Aicmiú na nDobhriathra #

Úsáidtear an dobhriathar mar cháiliú ar bhriathar, ainm briathartha, aidiacht, réamhfhocal, cónasc nó dobhriathar eile. Seo a leanas na príomhchineálacha dobhriathra de réir feidhme:

(a) Dobhriathar Modha
e.g., amhlaidh, ar chor ar bith, go breá, go dona, go hard, freisin, os íseal:

  • Shiúil sí go mall.
  • Tá sí á rá os íseal.

(b) Dobhriathar Ama agus Minicíochta
e.g., amárach, anois, arís, arú inné, choíche, Dé Sathairn, go hannamh, go minic, go míosúil, inné, riamh:

  • Beidh sí anseo amárach.
  • Is annamh a fheicim anois iad.

(c) Dobhriathar Áite agus Treo
e.g., abhaile, abhus, amach, amú, amuigh, ann, anseo, ansin, isteach, ó thuaidh, siar, soir:

  • Ní fhaca mé ann í.
  • D’imigh sé amach.

(d) Dobhriathar Ceisteach
(cé gur forainmnigh cheisteacha iad na míreanna seo (féach 8.5), is minic a dhéantar tagairt dóibh mar dhobhriathra ceisteacha), e.g., cá (cá bhfuil, cá háit), cad (cad a…, cad as, cad chuige, cad é, cad é mar), cathain (cathain a…), céard (céard a…, céard é), cén (cén chaoi, cén uair), conas (conas a…):

  • Cá rachaimid?
  • Cén chaoi a bhfuil tú?

(e) Dobhriathar Cainníochta
e.g., ar fad, beagnach, sách:

  • Níl sé sách te fós.
  • Bhí sibh beagnach in am.

(f) Dobhriathar Breischéime
e.g., níos, ní ba:

  • Tá Seán níos airde ná Máire.
  • Bhí siad ní ba ghile ná an sneachta.

Tabhair faoi deara: Is féidir níos a úsáid sna haimsirí go léir ach nach n-úsáidtear ní b’ / ní ba ach san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach. Déantar ní b’ a úsáid roimh aidiacht dar tús guta nó fh- + guta, e.g., Ba ghá dóibh dréimire níos fearr / ní b’fhearr a fháil anuraidh; Dá mbeinn bliain níos óige / ní b’óige, d’imreoinn an cluiche; agus déantar ní ba a úsáid roimh chonsan, e.g., Bhí na braillíní níos gile / ní ba ghile ná an sneachta.

(g) Dobhriathar Treise
e.g., féin:

  • Má bhí sé tuirseach féin, chuaigh sé chuig an Oireachtas.
  • Is ócáid thábhachtach í; beidh an tUachtarán féin ann.

(h) Ainmfhocal a Úsáid go Dobhriathartha i gCúrsaí Tomhais
e.g., ar leithead, ar fad:

  • Bhí an seomra suite sé mhéadar ar fad.
  • Tá an bóithrín trí mhéadar ar leithead.

(i) Aidiacht a Úsáid go Dobhriathartha
e.g., gann, gearr:

  • Bhí siad duine gearr.
  • Bhí muid gann i mbainne.

(j) Dobhriathar a Úsáid go hAidiachtach
e.g., amach, aniar, anuas, isteach:

  • An bhfeiceann tú an fear amach?
  • Seo chugainn an bhean isteach.
  • Tá an bhean aniar ar an teilifís.
  • Tá braon anuas sa seomra codlata.
  • Is é Tomás an cliamhain isteach.
  • Tá an ghaoth anoir is an fhearthainn aniar air.

(k) Ainmfhocal nó Ainm Briathartha Bunaithe ar Dhobhriathar
e.g., ganfhiosaíocht, istoícheadóireacht:

  • Tá an bleachtaire ag ganfhiosaíocht ar gach duine.
  • Tá an iomarca istoícheadóireachta ar siúl san áit seo.

6.2 Dobhriathra Modha agus Dobhriathra Ama agus Minicíochta #

6.2.1 Fágáil na Míre go ar Lár #

Maidir leis na dobhriathra modha agus na dobhriathra ama agus minicíochta atá bunaithe ar aidiacht, sna cásanna seo a leanas ní chuirtear go leo:

  • (a) Sa chéim chomparáide:

    • go cúramach → Tiomáin níos cúramaí amach anseo.
    • go hard → Labhair níos airde feasta.
  • (b) Má tá an dobhriathar á cháiliú le dobhriathar eile:

    • go minic → Níor scrúdaíodh an córas minic go leor.
    • go sciobtha → Thiomáin sé sciobtha go maith.
  • (c) Má thagann dobhriathar aidiachtach roimh an dobhriathar:

    • go réidh → Déan go deas réidh anois é.
    • go flaithiúil → Roinneadh an bia go fial flaithiúil.
  • (d) I ndiaidh na ndobhriathra cuibheasach agus sách, má tá siad ag cáiliú focal atá díreach ina ndiaidh:

    • go dian → D’oibrigh sé cuibheasach dian.
    • go maith → D’imir sí sách maith.

6.3 Dobhriathra Áite agus Treo #

6.3.1 Dobhriathra Áite #

Tábla 6A: Dobhriathra Áite #

Gluaiseacht i dtreo an tsuímhAn SuíomhGluaiseacht ón suíomh
suas
Tá sé ag dul suas an staighre.
thuas
Tá sé thuas staighre.
anuas
Tá sé ag teacht anuas an staighre.
síos
Tá sí ag dul síos an staighre.
thíos
Tá sí thíos staighre.
aníos
Tá sí ag teacht aníos an staighre.
amach
An bhfuil tú ag dul amach don oíche?
amuigh
Táim amuigh.
amach
Tá sí ag teacht amach chomh fada leat.
isteach
An bhfuil tú ag dul isteach sa teach?
istigh
Is istigh sa teach a tharla an timpiste.
isteach
Tar isteach chugam!

6.3.2 Dobhriathra Treo #

Tábla 6B: Dobhriathra Treo #

Gluaiseacht i dtreo an tsuímhAn SuíomhGluaiseacht ón suíomh
ó thuaidh
Rachaimid ó thuaidh amárach.
ó thuaidh / thuaidh
Tá an siopa sin ar an taobh ó thuaidh/thuaidh den chontae.
aduaidh
Tháinig siad aduaidh inné.
ó dheas
D’imigh sé ó dheas ar maidin.
ó dheas / theas
Tá teach acu ar an gcósta ó dheas/theas.
aneas
Tá sí ag teacht aneas faoi láthair.
soir
An ndeachaigh tú soir chucu?
thoir
Chuaigh, ach ní raibh aon duine thoir.
anoir
Bhí orm teacht anoir arís.
siar
An bhfuil tú ag dul siar anocht?
thiar
An raibh tú thiar aréir?
aniar
An mbeidh siad ag teacht aniar ar cuairt?
anonn / sall
An ndeachaigh Áine sall/anonn go Sasana inné?
thall
Chuaigh, tá sí thall le seachtain.
anall
Cén uair a thiocfaidh sí anall arís?

6.4 Airde an Chompáis #

6.4.1 Airde agus Fo-Airde an Chompáis #

Ionas gur féidir idirdhealú a dhéanamh idir na treonna, cuirtear príomhairde an chompáis i láthair sa léaráid thíos le túslitir an fhocail:

  • T (an tuaisceart)
  • D (an deisceart)
  • O (an t-oirthear)
  • I (an t-iarthar)

Léirítear thíos noda do na fo-airde a bhaineann leis an gceathramhán den chompás atá thuas.

Tábla 6C: Airde an Chompáis #

NodGluaiseacht i dtreo an tsuímhAn Suíomh SimplíGluaiseacht ón suíomh
Isiaran t-iarthar (thiar)aniar
ILDsiar lámh ó dheasthiar lámh theasaniar lámh aneas
IIDsiar siar ó dheasthiar thiar theasaniar aniar aneas
IDLIsiar ó dheas lámh siarthiar theas lámh thiaraniar aneas lámh aniar
IDsiar ó dheasthiar theasaniar aneas
IDLDsiar ó dheas lámh ó dheasthiar theas lámh theasaniar aneas lámh aneas
DIDó dheas siar ó dheastheas thiar theasaneas aniar aneas
DLIó dheas lámh siartheas lámh thiaraneas lámh aniar
Dó dheasan deisceart (theas)aneas
✓Nasc cóipeáilte!