An Forainmneach
Caibidil 8: The Pronoun
8.1 Ginearálta #
8.1.1 Rangú na bhForainmneach #
Ar na forainmnigh, áirítear na forainmnigh phearsanta, na haidiachtaí sealbhacha (a fheidhmíonn mar aidiachtaí agus mar fhorainmnigh), na forainmnigh réamhfhoclacha, na forainmnigh cheisteacha agus na forainmnigh thaispeántacha.
8.2 Na Forainmnigh Phearsanta #
8.2.1 Foirmeacha na bhForainmneach Pearsanta #
Is iad seo a leanas foirmeacha na bhforainmneach pearsanta:
Tábla 8A: Na Forainmnigh Phearsanta #
| Pearsa | Na Bunfhoirmeacha: An Uimhir Uatha | Na Bunfhoirmeacha: An Uimhir Iolra | Na Foirmeacha Treise: An Uimhir Uatha | Na Foirmeacha Treise: An Uimhir Iolra |
|---|---|---|---|---|
| An Chéad Phearsa | mé | sinn, muid | mise | sinne, muidne |
| An Dara Pearsa | tú, thú | sibh | tusa, thusa | sibhse |
| An Tríú Pearsa (fir.) | sé, é | siad, iad | seisean, eisean | siadsan, iadsan |
| An Tríú Pearsa (bain.) | sí, í | siad, iad | sise, ise | siadsan, iadsan |
8.2.2 Úsáid thú (thusa) #
Úsáidtear thú (thusa) mar chuspóir díreach an bhriathair, e.g., aithním thú; molaim thú; agus nuair is ainmní é ar lorg na faisnéise in abairt chopaileach, e.g., Mo náire thú; Is oibrí díograiseach thú.
- Níor dhearmad sé thú riamh.
- An é sin an áit ar rugadh thú?
- Thréig sí thú ar fhear eile.
- Ní aithnímse thusa.
- Chugam aniar thú!
- Is fearrde thú an sos.
8.2.3 Úsáid tú (tusa) #
Úsáidtear tú (tusa) i ngach cás eile.
- An bhfaca tú clár na dtorthaí aréir?
- Ní bheadh an bua againn gan tú.
- Is tusa an captaen.
- Tá tusa níos láidre ná eisean.
- Nach tusa an maor dóiteáin?
8.2.4 sé, sí, siad mar Ainmní Briathair #
Sa tríú pearsa uatha agus iolra, is iad na foirmeacha sé (seisean), sí (sise) agus siad (siadsan) a úsáidtear mar ainmní an bhriathair (seachas an chopail):
- Tháinig sé (sí, siad).
- Bíonn seisean (sise, siadsan) ag obair go crua.
- An ndearna sé (sí, siad) an obair?
8.2.5 é, í, iad i gCásanna Eile #
Úsáidtear é (eisean), í (ise), iad (iadsan) i ngach cás eile:
- Leag an ghaoth é.
- Is mar sin is fearr é.
- An é Micheál a chaill an t-airgead?
- Níl san oifig inniu ach eisean.
- Chuaigh Tomás agus í ar saoire inné.
- Í a phógadh is ea a rinne sé.
- Cé hí féin?
- Bhí buaite agam murach ise.
- An ndeachaigh sé amach chun iad a cheannach?
- Ar deireadh thiar thall, fuair sé iad.
- Is cuimhin liom iadsan ag caint air.
- Iadsan a rinne é.
8.2.6 Úsáid é le hAinmfhocail Bhaininscneacha #
Is é an forainmneach firinscneach uatha é a úsáidtear in abairtí mar seo a leanas d’ainneoin ainmfhocal baininscneach a bheith iontu: is é mo thuairim; is é an aidhm; is é an bhrí; is é mo bharúil. Is ag tagairt don tuairim, don aidhm, don bhrí, etc. seachas don ainmfhocal féin atá an forainmneach.
- Is é mo thuairimse gur fiú imeacht anois.
- Is é an aidhm atá leis líon na mac léinn a mhéadú.
- Is é an bhrí atá le “Coimisiún” an Coimisiún Eorpach.
- Is é mo bharúilse nár chóir dó éirí as.
- Is é an fhadhb go bhfuil sé ró-leisciúil.
8.2.7 Gan Séimhiú i ndiaidh Réamhfhocal #
Ní shéimhítear na forainmnigh phearsanta i ndiaidh réamhfhocal a dtagann séimhiú ar a lorg:
- Ar imigh sé gan sinn?
- Níor bhuail mé riamh le daoine mar sibh.
8.3 Na hAidiachtaí Sealbhacha #
8.3.1 Foirmeacha na hAidiachta Sealbhaí #
Sa tábla thíos, léirítear na haidiachtaí sealbhacha agus na hathruithe tosaigh a leanann iad. Is iad na leaganacha treise, agus ainmfhocail ag gabháil leo, atá leagtha amach sa tábla. Cuirtear fleiscín idir dhá s, e.g., mo phas-sa, agus idir dhá n, e.g., ár n-arán-na. Mura mbíonn treise i gceist, fágtar na hiarmhíreanna -sa (-se), -san (-sean), -na (-ne) ar lár.
Tábla 8B: Na hAidiachtaí Sealbhacha #
| Pearsa | An tUatha | An tIolra |
|---|---|---|
| An Chéad Phearsa | mo chapallsa mo phas-sa mo bhailese m’athairse | ár mbádna ár n-arán-na ár bpáircne ár n-earraíne |
| An Dara Pearsa | do chapallsa do phas-sa do bhailese d’athairse | bhur mbádsa bhur n-aránsa bhur bpáircse bhur n-earraíse |
| An Tríú Pearsa (fir.) | a chapallsan a phas-san a bhailesean a athairsean | a mbádsan a n-aránsan a bpáircsean a n-earraísean |
| An Tríú Pearsa (bain.) | a capallsa a pas-sa a bailese a hathairse | a mbádsan a n-aránsan a bpáircsean a n-earraísean |
Samplaí:
- An bhfaca tú mo mhálasa?
- Cad a tharla dár mbronntanaisne?
- Chaill siad a gcluichesean.
8.3.2 Treisiú le Forainmneach Pearsanta #
Is féidir na foirmeacha treise den fhorainmneach pearsanta (seisean, sise, siadsan) a úsáid freisin chun treise a chur in iúl, e.g., a gheansaí seisean; a cóta sise; a dteach siadsan.
- Ní raibh mórán i gceist lena mhodúil seisean.
- An bhfaca tú a carr sise?
- Tá neart le déanamh ar a bhfeirm siadsan.
8.3.3 An Aidiacht Shealbhach agus dhá #
I gcás ina bhfuil an bhunuimhir dhá idir an aidiacht shealbhach agus an t-ainmfhocal, ní ar an mbunuimhir ach ar an ainmfhocal a dhéantar na hathruithe tosaigh.
Tábla 8C: An Aidiacht Shealbhach agus dhá #
| Pearsa | An tUatha (i ndiaidh dhá) | An tIolra (i ndiaidh dhá) |
|---|---|---|
| An Chéad Phearsa | mo dhá charr mo dhá úll mo dhá fheirm | ár dhá gcarr ár dhá n-úll ár dhá bhfeirm |
| An Dara Pearsa | do dhá charr do dhá úll do dhá fheirm | bhur dhá gcarr bhur dhá n-úll bhur dhá bhfeirm |
| An Tríú Pearsa (fir.) | a dhá charr a dhá úll a dhá fheirm | a dhá gcarr a dhá n-úll a dhá bhfeirm |
| An Tríú Pearsa (bain.) | a dhá carr a dhá húll a dhá feirm | a dhá gcarr a dhá n-úll a dhá bhfeirm |
Samplaí:
- Buail do dhá bhos ar a chéile.
- Thit sí ar a dhá glúin. (bain.)
- Ar dhíol siad a dhá n-árasán? (iol.)
8.3.4 Feidhm Forainmnigh Shealbhaigh (ceann nó cuid) #
Chun feidhm forainmnigh shealbhaigh a chomhlíonadh–
- (a) úsáidtear aidiacht shealbhach móide ceann nó cuid arna threisiú le hiarmhír, e.g., mo cheannsa; a gcuidsean; nó
- (b) úsáidtear aidiacht shealbhach móide cuid arna threisiú le hiarmhír agus leis an ainmfhocal, e.g., ár gcuidne airgid; bhur gcuidse iarrachtaí.
Tábla 8D: An Aidiacht Shealbhach agus ceann nó cuid #
| Pearsa | ceann: An tUatha | ceann: An tIolra | cuid: An tUatha | cuid: An tIolra |
|---|---|---|---|---|
| An Chéad Phearsa | mo cheannsa | ár gceann-na | mo chuidse | ár gcuidne |
| An Dara Pearsa | do cheannsa | bhur gceannsa | do chuidse | bhur gcuidse |
| An Tríú Pearsa (fir.) | a cheannsan | a gceannsan | a chuidsean | a gcuidsean |
| An Tríú Pearsa (bain.) | a ceannsa | a gceannsan | a cuidse | a gcuidsean |
Samplaí:
- Is é sin mo cheannsa.
- Cé acu ceann a ceannsa?
- Cá bhfuil bhur gcuidse?
- Ní bhfuair siad a gcuidsean.
- Déan do chuidse oibre.
- Mhill sé a chuidsean gruaige.
- Is é ár gcuidne airgid é.
- An bhfaca tú mo chinnse?
8.3.5 An Aidiacht Shealbhach mar Chuspóir Ainm Bhriathartha #
Chun aidiacht shealbhach a úsáid mar chuspóir ainm bhriathartha, cuirtear an réamhfhocal do roimh an aidiacht shealbhach sa chéad agus sa dara pearsa, uatha agus iolra, agus cuirtear á roimh an tríú pearsa, uatha agus iolra, mar seo a leanas:
Tábla 8E: An Aidiacht Shealbhach mar Chuspóir Ainm Bhriathartha #
| Pearsa | Roimh Ghuta: An tUatha | Roimh Ghuta: An tIolra | Roimh Chonsan: An tUatha | Roimh Chonsan: An tIolra |
|---|---|---|---|---|
| An Chéad Phearsa | do m’ainmniú | dár n-ainmniú | do mo thástáil | dár dtástáil |
| An Dara Pearsa | do d’ainmniú | do bhur n-ainmniú | do do thástáil | do bhur dtástáil |
| An Tríú Pearsa (fir.) | á ainmniú | á n-ainmniú | á thástáil | á dtástáil |
| An Tríú Pearsa (bain.) | á hainmniú | á n-ainmniú | á tástáil | á dtástáil |
Samplaí:
- Ná bí do mo chéasadh!
- An bhfuil an obair á déanamh agaibh?
- Bhí sé dár gcuardach.
8.3.6 Gan Chumasc i ndiaidh Réamhfhocail #
Má tá aidiacht shealbhach ar lorg réamhfhocail, ní dhéantar cumasc idir an réamhfhocal agus an aidiacht shealbhach i gcásanna den sórt seo a leanas:
- Bhí carr ag mo mháthair nuair a bhí sí óg.
- Ar thug tú bronntanas do do mháthair?
- Cad a thug tú do d’athair?
- Bhí hata ar a cheann. (fir.)
- Bhí caipín ar a ceann. (bain.)
- Tugadh an t-uisce as ár dtobarna.
- An grianghraf de bhur dteach é?
- Tá siad géar as a mbarr.
8.3.7 Cumasc le de agus do #
I gcás na réamhfhocal de agus do, déantar cumasc idir an réamhfhocal agus an aidiacht shealbhach sa tríú pearsa, uatha agus iolra, agus sa chéad phearsa iolra mar a leanas:
- de + a $\rightarrow$ dá
- do + a $\rightarrow$ dá
- de + ár $\rightarrow$ dár
- do + ár $\rightarrow$ dár
Samplaí:
- Bhain sé an hata dá cheann. (fir.)
- Bhain sí an hata dá ceann. (bain.)
- Bhain siad na hataí dá gceann. (iol.)
- Thug sé dá athair é. (fir.)
- Thug sí dá hathair é. (bain.)
- Thug siad dá n-athair é. (iol.)
- Scaoileamar dár ngreim.
- Thugamar dár n-aintíní iad.
8.3.8 Réamhfhocail móide n roimh an Aidiacht Shealbhach nó Mhír a #
Cuirtear n idir na réamhfhocail faoi, i, le, ó agus trí agus an aidiacht shealbhach nó an mhír a sna cásanna seo a leanas:
- (a) an aidiacht shealbhach:
- Fuair sé inár gcarr é.
- Labhair sé faoina mhac.
- (b) an mhír uimhriúil a:
- Beidh mé ann faoina sé a chlog.
- Beidh an scannán ar siúl óna ceathair a chlog.
- (c) an mhír theibí a:
- Fuair sé ardmholadh trína fheabhas a rinne sé an obair.
- Ní raibh mé sásta lena fhad a thóg sé.
- (d) i bhfrásaí amhail a lán; a leithéid; a thuilleadh:
- Ceadófar post lánaimseartha ina leithéid de chás.
- Fuair sí billí óna lán siopadóirí.
- (e) an mhír choibhneasta a:
- Sin an t-áras ina seolfar an leabhar.
- Cuir ríomhphost chugam faoina bhfuil socraithe agat.
Nóta: Ní chuirtear n idir go dtí agus an aidiacht shealbhach nó an mhír a in aon chás:
- Chuaigh sí go dtí a teach tar éis na hoibre.
- Ní dheachamar go dtí ár gcóisir féin.
- Níor thosaigh an léacht go dtí a cúig a chlog.
- Bhíomar ann go dtí a dó dhéag.
8.3.9 arna #
Cuirtear n idir an réamhfhocal ar agus an aidiacht shealbhach a chun arna a chruthú. Réitíonn an t-ainm briathartha le hinscne agus le huimhir an ainmfhocail a thagann roimhe, e.g., leabhar arna eisiúint; tuarascáil arna seoladh; doiciméid arna bhfoilsiú.
- Measfar é a bheith arna thoghadh faoin Acht seo. (fir.)
- Ciallaíonn “Cúirt Chuarda” an Chúirt Chuarda arna bunú le dlí. (bain.)
- Déanfar é faoi réir rialacháin arna ndéanamh faoi fho-alt 7. (iol.)
8.4 Na Forainmnigh Réamhfhoclacha #
8.4.1 Foirmeacha na bhForainmneach Réamhfhoclach #
Sa tábla thíos, leagtar amach foirmeacha na bhforainmneach réamhfhoclach:
Tábla 8F: Na Forainmnigh Réamhfhoclacha #
| Réamhfhocal | Uatha: 1ú Pearsa | Uatha: 2ú Pearsa | Uatha: 3ú Pearsa (fir.) | Uatha: 3ú Pearsa (bain.) | Iolra: 1ú Pearsa | Iolra: 2ú Pearsa | Iolra: 3ú Pearsa |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ag | agam | agat | aige | aici | againn | agaibh | acu |
| ar | orm | ort | air | uirthi | orainn | oraibh | orthu |
| as | asam | asat | as | aisti | asainn | asaibh | astu |
| chuig | chugam | chugat | chuige | chuici | chugainn | chugaibh | chucu |
| de | díom | díot | de | di | dínn | díbh | díobh |
| do | dom | duit | dó | di | dúinn | daoibh | dóibh |
| faoi | fúm | fút | faoi | fúithi | fúinn | fúibh | fúthu |
| fara | faram | farat | fairis | farae | farainn | faraibh | faru |
| i | ionam | ionat | ann | inti | ionainn | ionaibh | iontu |
| idir | — | — | — | — | eadrainn | eadraibh | eatarthu |
| ionsar | ionsorm | ionsort | ionsair | ionsuirthi | ionsorainn | ionsoraibh | ionsorthu |
| le | liom | leat | leis | léi | linn | libh | leo |
| ó | uaim | uait | uaidh | uaithi | uainn | uaibh | uathu |
| roimh | romham | romhat | roimhe | roimpi | romhainn | romhaibh | rompu |
| thar | tharam | tharat | thairis | thairsti | tharainn | tharaibh | tharstu |
| trí | tríom | tríot | tríd | tríthi | trínn | tríbh | tríothu |
| um | umam | umat | uime | uimpi | umainn | umaibh | umpu |
Tabhair faoi deara:
- (a) Chun treise a léiriú leis na forainmnigh réamhfhoclacha, déantar cumasc idir na forainmneacha réamhfhoclacha agus na hiarmhíreanna -sa (-se), -san (-sean), -ne, e.g., agamsa, agatsa, aigesean, aicise, againne, agaibhse, acusan.
- (b) Déantar -nne de -nn + -ne, e.g., againne, orainne, etc., agus cuirtear fleiscín idir dhá s, e.g., as-san, leis-sean, thairis-sean.
8.5 Na Forainmnigh Cheisteacha #
8.5.1 Foirmeacha na bhForainmneach Ceisteach #
Is iad cá, cad, cé agus céard na forainmnigh cheisteacha.
- Cá bhfuil tú ag dul?
- Cá ndeachaigh sé ar maidin?
- Cad as duit?
- Cad mar gheall ar an gceann seo?
- Cé atá ag teacht?
- Cé na ceisteanna atá agat?
- Céard a tharla aréir?
- Céard a rinne siad tar éis na hoibre?
8.5.2 h roimh Ghuta ar lorg cá #
Cuirtear h roimh fhocal dar tús guta ar lorg cá (féach 10.11.4):
- Cá háit a ndeachaigh siad?
- Cá huair a bheidh tú ag filleadh?
- Cá hiontas?
- Cá haois é?
8.5.3 h roimh Fhorainmneach ar lorg cé #
Cuirtear h roimh na forainmnigh é (eisean), í (ise), iad (iadsan) ar lorg cé (féach 10.13.1):
- Cé hé an fear sin?
- Cé hí féin?
- Cé hiad na saineolaithe?
- Cé hiadsan?
8.5.4 Gan Séimhiú agus Cumasc leis an gCopail / an t-Alt #
Ní shéimhítear na forainmnigh cheisteacha (féach 10.5.2). Déantar cumasc idir cá, cé agus an chopail chun na foirmeacha cár, cárb, cárbh, cér, cérb agus cérbh a chruthú (féach 7.3.1). Déantar cumasc idir cé agus an t-alt uatha an chun cén a chruthú.
- Cár chuir tú é?
- Cárb as thú?
- Cárbh ard é?
- Cér de/díobh é?
- Cérb é sin?
- Cérbh iad na cuairteoirí?
- Cén t-achar anseo tú?
- Cén dochar é?
8.5.5 Úsáid an Leagain Fhirinscnigh in Abairtí Ceisteacha #
Úsáidtear an leagan firinscneach uatha den fhorainmneach réamhfhoclach nó den aidiacht shealbhach a in abairtí ceisteacha, beag beann ar uimhir nó inscne an ní nó na nithe dá bhfuiltear ag tagairt, e.g., Cé leis a raibh tú ag caint? (is ag tagairt d’fhear, do bhean nó do ghrúpa atá leis); Cé ina aghaidh a raibh siad ag imirt? (is ag tagairt d’fhear, do bhean nó do ghrúpa atá an aidiacht shealbhach a).
- Cad é a chuir tú ann?
- Cé aige a bhfuil na ticéid?
- Céard faoi a bhfuil sibh ag caint?
8.6 Na Forainmnigh Thaispeántacha #
8.6.1 Úsáid seo, sin agus siúd #
Is forainmnigh thaispeántacha iad seo, sin agus siúd. Úsáidtear na forainmnigh thaispeántacha ar cheithre bhealach:
- (a) go comhaisnéiseach le forainmneach atá roimhe:
- Is bronntanas é sin.
- Tabhair cabhair dóibh seo.
- Cá bhfuil a cóipleabhar siúd?
- Dá rachaidís siúd.
- (b) go comhaisnéiseach roimh an bhforainmneach pearsanta:
- Sin é an bronntanas.
- Seo é an cóipleabhar.
- Siúd iad na múinteoirí.
- Siúd í an traein chugainn.
- (c) thar ceann an fhorainmnigh phearsanta:
- Tá sin álainn.
- Ith seo.
- An bhfuil siúd amhlaidh?
- D’imigh siúd leis an mbus.
- Sin madra.
- Seo an mála.
- Siúd an fhírinne.
- Cad seo?
- Cé sin?
- Sin sin.
- mar seo
- go dtí sin
- gan siúd a ól
- (d) le feidhm dhobhriathair:
- chomh híseal seo (sin, siúd)
- chomh mór seo (sin, siúd)
8.6.2 Foirmeacha eo, in, iúd ar lorg na Copaile #
Is minic a úsáidtear na foirmeacha eo, in agus iúd in ionad seo, sin agus siúd ar lorg na copaile. Tabhair faoi deara nach n-úsáidtear na leaganacha eo, in ná iúd tar éis is.
- B’eo an áit.
- Ní heo é an leabhar.
- Nach eo é mo chótasa?
- B’in é é.
- Ní hin mar a bheadh an cás.
- Dúirt sí gurb in é an fear.
- B’iúd iad ag imeacht ar cosa in airde.
- Is dócha gurbh iúd é é.
- An iúd iad na comharsana?
8.6.3 éard #
Is cumasc idir é agus rud é an forainmneach taispeántach éard a úsáidtear ar lorg na copaile.
- Is éard is cúram dúinne airgead a thabhairt ar iasacht.
- Ba éard a bhí mé a rá go mbeidh sé críochnaithe go luath.
- Shílfeadh duine gurb éard atá á chur i gcéill agat ná go ndearnadh d’aon ghnó é.
- An éard atá beartaithe foirgneamh nua a thógáil ann?